Skip to ContentSkip to Navigation
Part of University of Groningen
Science LinXScience Linx News

Kameleontische pulsar tart theorie

29 januari 2013
Schematische weergave van een pulsar (Wikimedia)
Schematische weergave van een pulsar (Wikimedia)

Een internationaal team onder leiding van Nederlandse sterrenkundigen (SRON, ASTRON, UvA) heeft een verrassende ontdekking gedaan over de manier waarop pulsars straling uitzenden. De uitstoot van radio- en röntgenstraling door deze pulserende neutronensterren blijkt binnen enkele seconden gelijktijdig te kunnen veranderen, op een manier die niet te verklaren is met de gangbare theorieën.

De waarnemingen zijn gedaan met onder andere de ruimtetelescoop XMM-Newton en de LOFAR-telescoop; een deel van de dataverwerking vond plaats binnen het Donald Smits Centrum voor Informatietechnologie van de RUG. De resultaten van het onderzoek verschenen 25 januari in Science.

Pulsars zijn neutronensterren met ongeveer de massa van de zon maar met een diameter van slechts zo’n 20 kilometer. Ze hebben een zeer sterk magneetveld, ongeveer een miljoen keer sterker dan de sterkste velden die we in een laboratorium op aarde kunnen opwekken. Pulsars draaien snel om hun as, in milliseconden tot seconden, en zenden als vuurtorens bundels van straling de ruimte in.

Als de aarde in de lijn van deze bundels ligt, is een regelmatig patroon van pulsen te zien. Vandaar de naam pulsars. Deze pulsars zijn in 1967 ontdekt aan de hand van hun radiostraling. Maar er is nog altijd geen overeenstemming over hoe precies die gepulste radiostraling wordt geproduceerd. We weten wel dat die ontstaat iets boven de magnetische polen, waar extreme omstandigheden heersen.

Overzicht van de LOFAR radiotelescoop
Overzicht van de LOFAR radiotelescoop

En soms gebeurt er iets raars. De puls is namelijk niet altijd regelmatig. Eerdere waarnemingen van de radiostraling van pulsar PSR B0943+10 hebben bijvoorbeeld laten zien dat de bundel radiostraling van de pulsar om de paar uur in een paar seconden een factor twee helderder wordt of juist zwakker. Het is alsof de magnetosfeer van de pulsar in twee verschillende toestanden kan verkeren.

Andere pulsars gaan zelfs plotseling helemaal uit en weer aan, of veranderen steeds op dezelfde manier de vorm van de radiopulsen. Sterrenkundigen weten nog niet wat de oorzaak is van deze fenomenen, maar zoeken de verklaring nu in een abrupte en omkeerbare verandering van de hele magnetosfeer.

Het team van sterrenkundigen wist dat de mogelijkheid bestond dat röntgenstraling van deze pulsars gelijktijdig zou veranderen met de omschakeling in radiostraling. Waarneming van de röntgenstraling in de twee 'radiotoestanden' van bijvoorbeeld PSR B0943+10 zou eindelijk inzicht kunnen geven in hoe het pulsarmechanisme werkt. PSR B0943+10 is echter een zwakke röntgenbron.

Daarom zijn er tegelijkertijd waarnemingen gedaan met de XMM-Newton satelliet (ESA), op dit moment de gevoeligste ruimtetelescoop voor röntgenstraling en de nieuwe radiotelescoop LOFAR, die vanuit Borger uitwaaierd over Noord Nederland tot in onder meer Duitsland, Zweden en Engeland. LOFAR is op dit moment het gevoeligste om pulsars waar te nemen. Joeri van Leeuwen en Jason Hessels (ASTRON/UvA) maten met LOFAR continue in welke radiotoestand de pulsar zich bevond. Van Leeuwen: "Alleen daardoor konden we op de seconde nauwkeurig bepalen wanneer de pulsar van karakter veranderde".

XMM Newton
XMM Newton

Wim Hermsen: "Uit de waarnemingen bleek verrassend genoeg dat op het moment dat de radiostraling van de pulsar meer dan halveert, gelijktijdig twee maal zo veel röntgenstraling wordt uitgezonden, die ook nog alleen dan gepulst is." Lucien Kuiper (SRON) analyseerde de XMM-Newton-gegevens in detail. Hij toonde aan dat het lijkt alsof deze gepulste röntgenstraling van een hete plek op de magnetische pool komt, die verdwijnt zodra de radiostraling weer sterker wordt. Het opvallendste is dat deze gedaantewisseling binnen enkele seconden plaats vindt, waarna de pulsar in de nieuwe verschijning weer enkele uren een stabiele uitstoot van radio- en röntgenstraling vertoont.

Dit gedrag kan niet worden verklaard met de bestaande theorieën over hoe straling in de magnetosfeer van pulsars wordt gevormd. Het is wel een sterke aanwijzing voor een snelle verandering van de hele magnetosfeer."

Dit totaal onverwachte, kameleontische gedrag van radiopulsar PSR B0943+10 geeft 45 jaar na de ontdekking van het bestaan van neutronensterren een nieuwe impuls aan het theoretisch onderzoek aan de natuurkundige processen die zich voordoen onder de extreme condities die heersen in de magnetosfeer van pulsars.

Bron: NOVA

Laatst gewijzigd:19 januari 2018 13:40

Meer nieuws

  • 25 juni 2019

    Alle remmen los voor een groene universiteit

    Dick Jager geeft niet snel op. Al sinds eind jaren ’90 werkt hij aan het verduurzamen van de RUG. Zijn tocht ging gepaard met strijd, de weg was vaak bezaaid met obstakels. Nu gaat het Jager voor de wind. In 2020 staat duurzaamheid met hoofdletters...

  • 21 juni 2019

    Miljoenenkorting Van Rijn desastreus voor Rijksuniversiteit Groningen

    Het kabinetsbesluit op basis van de adviezen van de Commissie Van Rijn heeft voor de Rijksuniversiteit Groningen als brede klassieke universiteit desastreuze gevolgen.

  • 20 juni 2019

    RUG stijgt naar plek 114 in QS ranking

    De Rijksuniversiteit Groningen (RUG) is gestegen naar plaats 114 in de QS World Top University Rankings. Afgelopen jaar stond de RUG op plaats 120 in deze wereldwijde lijst van bijna 1000 universiteiten.