Skip to ContentSkip to Navigation
breed in kennis  -  sterk in techniek
Over ons Faculteit Rechtsgeleerdheid Actueel Nieuws Nieuwsarchief

Werk aan de winkel: de integriteitsprocedure in de wetenschap moet op de schop

18 november 2026
Judith Zweistra-Immink

Maar een fractie van de schendingen van de wetenschappelijke integriteit komt in Nederland met behulp van de integriteitsprocedure aan het licht. Wanneer dat wél gebeurt, volgt in 45 procent van de gevallen geen bestraffende feiten. Hoog tijd dat de integriteitsprocedure in de wetenschap op de schop gaat, stelt Judith Zweistra-Immink in haar proefschrift.

Tekst: Esther van der Meer/Foto: Ebru Kesler

Zweistra-Immink onderzocht hoe eerlijk en legitiem de procedure is die in de Nederlandse wetenschap wordt gehanteerd om vermoedens van integriteitsschendingen te onderzoeken. 

Wie in Nederland een vermoeden heeft van schending van de wetenschappelijke integriteit, zoals het knoeien met data, kan een klacht indienen bij de instelling waar de wetenschapper werkt. Dan buigt de commissie wetenschappelijke integriteit (CWI) zich over de klacht. Die geeft vervolgens advies aan het college van bestuur, die beslist of de klacht gegrond is en of er een sanctie volgt. Is de klager of beklaagde het daar niet mee eens, dan kan die naar het Landelijk Orgaan Wetenschappelijke Integriteit (LOWI). Ook die geeft uiteindelijk een advies waarna de instelling definitief beslist. 

Procedure is niet onafhankelijk genoeg

De slager keurt dus zijn eigen vlees: “Daar zie ik wel een zwak punt: de procedure is niet onafhankelijk genoeg. Als je vermoedt dat een collega of hoogleraar de wetenschappelijke integriteit heeft geschonden, dan moet je een zaak aanhangig maken over iemand waar je misschien wel afhankelijk van bent, bij de instelling van wie je allebei je salaris krijgt. Dat werpt een drempel op.” 

Bovendien moet de instelling misschien wel beslissingen nemen die niet alleen afstralen op de wetenschapper in kwestie, maar ook op de eigen instelling. “Eigenbelang speelt dus ook mee.”  

Sancties onduidelijk

Welke sanctie een wetenschapper boven het hoofd hangt, is ook nog eens onduidelijk. “Er is bijvoorbeeld geen maatregelencatalogus zoals bij andere tuchtprocedures, instellingen stemmen sancties niet met elkaar af. Rechtszekerheid voor wetenschappers is er maar weinig, terwijl een beschuldiging van schending van de integriteit een enorme belasting is voor wetenschappers.”

Haar promotieonderzoek verschijnt vlak voor de Nederlandse onderzoeksinstellingen per 1 januari 2027 een nieuwe gedragscode wetenschappelijke integriteit krijgen en vlak na een van de grootste zaken van wetenschapsfraude in Nederland sinds Diederik Stapel: door negen publicaties van hoofddocent arbeids- en organisatiepsycholoog Yannick Griep ging een streep en hij verloor zijn baan.

Topje van de ijsberg

Dat de zaak Griep naar boven kwam, is bijna groter nieuws dan de door hem gepleegde wetenschapsfraude. Zweistra-Immink: “We weten uit anonieme zelfrapportages dat schendingen van de wetenschap voorkomen, maar er komen maar ontzettend weinig affaires in de procedure naar boven drijven. Het gaat om het topje van de ijsberg.”

Wat wél vaak wordt gemeld, zijn wat Immink bagatelzaken noemt. “Dan gaat het bijvoorbeeld om de volgorde van de auteurs bij de publicatie van een wetenschappelijk artikel.”

Ook zie je veel klachten over plagiaat. Wat daarbij opvallend is, is dat promovendi zwaarder lijken te worden gestraft dan senior wetenschappers.

Klachten over maatschappelijk gevoelige thema’s

Daarnaast zie je ook steeds vaker klachten over wetenschappelijk onderzoek naar maatschappelijk gevoelige thema’s, denk aan ons koloniale verleden of het klimaat. “Dan zijn mensen het bijvoorbeeld niet eens met de opzet van het onderzoek. Die klachten zijn tricky, want die raken aan de academische vrijheid die je juist wil beschermen. Hier kan een chilling effect van uitgaan: dat wetenschappers aan zelfcensuur doen en denken, dat type onderzoek ga ik niet doen.” 

Zweistra-Immink draagt een lijst met ideeën aan: “Maak de procedure onafhankelijker. Te denken valt aan  regionaal of zelfs landelijk georganiseerde CWI’s die bindende uitspraken kunnen doen.  Stel als instellingen vervolgens een helder kader aan maatregelen en sancties op.  

Roep daarnaast een institutioneel klager in het leven: een onafhankelijk orgaan dat als enige een procedure kan opstarten. Daarmee maak je het melden van klachten wellicht laagdrempeliger en kun je tegelijkertijd zaken zeven. Die institutioneel klager kan bovendien ook relevante ontwikkelingen op het gebied van wetenschappelijke integriteit agenderen.

Doctorstitel intrekken

En ten slotte: regel nu eindelijk bij wet dat een doctorstitel kan worden ingetrokken. Dat kan nu alleen als er geknoeid is in een proefschrift, maar niet met later werk. Hier wordt al over gesproken sinds de affaire van Diederik Stapel, maar het is nog steeds niet geregeld.”

Kortom: er is werk aan de winkel voor de Universiteiten van Nederland en de Koninklijke Nederlandse Academie van Wetenschappen. “Zij zijn de kartrekker op het gebied van wetenschappelijke integriteit, ik zou hopen dat zij hier wat mee doen.”

Judith Zweistra-Immink promoveert op maandag 23 november bij de faculteit rechtsgeleerdheid van de Rijksuniversiteit Groningen. De promotie is vanaf 16.15 uur live te volgen. 

Laatst gewijzigd:19 november 2026 09:08
View this page in: English