‘Ik ben geen optimist. Ik ben een activist’

David Patterson (Sydney, 1955) is activist. De beweging tegen de Vietnamoorlog, de anti-kernwapenbeweging, de strijd voor homorechten en de strijd tegen hiv: Patterson zette zich er vol voor in. Nu pleit hij voor stevige actie tegen klimaatverandering. Hij schreef zijn proefschrift over de klimaatcrisis en het recht op gezondheid. “Op dit moment gaan we de verkeerde kant op.”

Je begint je boek met een motto. Waarom?

“Een motto verwijst naar de kernideeën en de diepere betekenis van een werk. Ik werd getroffen door de tekst op een gedenkplaat ter nagedachtenis aan een gletsjer die in 2014 op IJsland verdween. De tekst is een brief aan de toekomst. Op de plaquette staat dat dit de eerste IJslandse gletsjer is die zijn status heeft verloren en dat naar verwachting alle gletsjers de komende tweehonderd jaar hetzelfde pad zullen volgen. En dan staat er:

Dit monument is bedoeld om te erkennen dat we weten
wat er gebeurt en wat er moet gebeuren.
Alleen jij weet of we dat hebben gedaan.

We stevenen af op cruciale kantelpunten in het klimaat. Het is heel goed mogelijk dat wij de technologisch meest geavanceerde levensvorm in het universum zijn, maar tegelijkertijd creëren we een wereld waarin menselijke cultuur en wetenschap niet langer kunnen floreren.”

Waarom ligt klimaatverandering je zo na aan het hart?

“Ik ben niet alleen maar een bevoorrechte man in Den Haag, ik voel me een wereldburger. Denk aan de mensen in het mondiale Zuiden, aan hoe kwetsbaar zij zijn. Wij hadden een hete zomer, zij hadden het veel erger. Mijn partner komt uit Tunesië. Daar was het vorige week 46 graden.

We worden geconfronteerd met verschillende existentiële bedreigingen: een kernoorlog, pandemieën, AI. Maar klimaatverandering is de enige bedreiging aan de horizon waarvan we wetenschappelijk gezien zeker weten dat die zich zal voltrekken als we doorgaan zoals we nu bezig zijn.”

Je schrijft in je voorwoord dat je in 1983 in Caïro een levensveranderende gebeurtenis hebt meegemaakt. Wat gebeurde er, en welke conclusie trok je daaruit?

“Destijds werd ik diep geraakt door de armoede en de aantasting van het milieu die ik in Egypte zag. Ik realiseerde me dat ik met mijn privileges een verschil kon maken. Begin jaren tachtig ging ik terug naar Australië om rechten te studeren. Ik wilde bij Greenpeace gaan werken. Maar toen ik terugkwam in Sydney, woedde daar de hiv-pandemie. Veel vrienden van mij werden ziek en overleden. Dat was mijn kennismaking met activisme.”

Waarom begon je op je 65ste aan een promotieonderzoek?

“Mijn werk bracht me in meer dan twintig landen in het mondiale Zuiden. Ik ontmoette daar zoveel mensen die zich met grote toewijding inzetten om de gezondheid van hun bevolking te verbeteren. De klimaatverandering zet dat allemaal op het spel. Kijk naar Nepal en Tibet: een gletsjer heeft daar een waterkrachtcentrale weggevaagd. Ik wil mijn bijdrage leveren om de klimaatcrisis te beteugelen.”

Je hebt jarenlang gewerkt op het gebied van hiv en gezondheidsrecht. Waarom legde je je toe op klimaatverandering?

“In de jaren tachtig en negentig verspreidde hiv wereldwijd angst en paniek. Eind jaren negentig vonden we een behandeling, maar die was erg duur. In het mondiale Zuiden schreeuwden mensen om hulp, terwijl farmaceutische bedrijven de prijzen wilden controleren. Door sociale mobilisatie werd de behandeling wereldwijd beschikbaar tegen een redelijke prijs.

Van die aanpak kunnen we veel leren over hoe we de klimaatcrisis te lijf moeten gaan: hoe je mensen kunt mobiliseren vanuit universele mensenrechten en gedegen wetenschap, hoe je het recht op gezondheid als een samengesteld recht kunt benutten en hoe strategische rechtszaken verandering kunnen brengen.”

Wat moet er, op basis van je proefschrift, gebeuren om de klimaatcrisis aan te pakken?

“De basis van onze aanpak moet worden gevormd door onderwijs en mobilisatie van het maatschappelijk middenveld. Net als tijdens de hiv-pandemie hebben we strategische allianties nodig tussen een scala aan maatschappelijke organisaties uit het mondiale Zuiden en het mondiale Noorden. Dat moeten we kunnen bewerkstelligen. Er zijn alleen al meer dan 6.500 internationale, regionale en nationale ngo’s, non-profitorganisaties en vrijwilligersorganisaties met een adviserende status bij de Verenigde Naties.

“Daarnaast moeten we via de Algemene Vergadering van de VN een aanvullend mechanisme voor monitoring en rapportage opzetten dat gebaseerd is op mensenrechten. En in al het hoger onderwijs zou de klimaatcrisis als een vakgebiedoverschrijdend thema moeten worden behandeld.”

Je proefschrift is een afronding maar ook een nieuw begin. Van wat?

“Vorig jaar ben ik verkozen tot voorzitter van de sectie Law and Public Health van de European Public Health Association (EUPHA) voor de periode 2026-2028. In die rol wil ik de public-healthgemeenschap meer betrekken bij klimaatactie. En ik hoop lid te kunnen blijven van het onderzoeksteam van het Groningen Centre for Health Law.”

Heb je er vertrouwen in dat we het tij op tijd kunnen keren?

“Nee, overmoed zou onverstandig zijn en wordt niet gerechtvaardigd door de huidige wetenschap. Op dit moment neemt de wereldwijde uitstoot van broeikasgassen nog steeds toe. In de afgelopen twaalf maanden is de klimaatcrisis nog zichtbaarder geworden: bosbranden, droogte, extreme hitte, overstromingen en instortende gletsjers.

Maar mijn ervaring met de hiv-pandemie heeft me geleerd dat we met sociale mobilisatie en juridische actie de klimaatverandering en de gevolgen voor mens en planeet nog steeds kunnen beperken.

Ik hou van de benadering van Winnie Byanyima, uitvoerend directeur van UNAIDS, die ik ook in mijn proefschrift citeer. Kort gezegd komt het hierop neer:

Er wordt me soms gevraagd of ik optimist of pessimist ben. Het antwoord is dat ik activist ben, omdat succes afhangt van het aangrijpen van het moment en van het erkennen van de urgentie van nu.”