Onterving gaat over veel meer dan geld

Je ouders zijn overleden, maar door onterving heb je geen recht op foto’s of een meubelstuk. Wat betekent dat voor een kind? De sociale en emotionele impact van onterving is nog nauwelijks onderzocht. Socioloog Marieke Haan brengt daar verandering in. Haar onderzoek loopt nog, maar één ding tekent zich al duidelijk af: onterving komt hard aan. ‘Zo’n afwijzing heeft op vrijwel iedereen een grote impact.’

_{Tekst: Beau Oldenburg, Faculteit Gedrags- en Maatschappijwetenschappen / Foto’s: Henk Veenstra} 

Stel: je vader overlijdt en laat je een laatste boodschap na. Niet in woorden, maar in geld. Of beter gezegd: in het geld dat je níét krijgt. Je blijkt onterfd. Misschien weet je niet precies waarom. Was het die ruzie die nooit helemaal is bijgelegd? De partner met wie je thuiskwam? Iets wat je vader je nooit heeft verteld? Je kunt het hem niet meer vragen.

Helemaal met lege handen sta je juridisch gezien niet. Als onterfd kind kun je aanspraak maken op de legitieme portie: het wettelijke minimumaandeel van een erfenis. Die bedraagt doorgaans ongeveer de helft van wat je zou hebben gekregen als je niet was onterfd. Op papier is het een bescherming tegen volledige uitsluiting. Maar verzacht zo'n regeling de pijn? Of is het vooral een doekje voor het bloeden?

Breed draagvlak

Socioloog Marieke Haan doet sinds 2023 onderzoek naar onterving en de legitieme portie. Hoe vaak onterving voorkomt, is niet precies bekend. Het is geen officiële statistiek en de legitieme portie moet bovendien door de onterfde zelf worden opgeëist. ‘Dat gebeurt lang niet altijd,’ zegt Haan. Toch zijn er aanwijzingen dat onterving vaker voorkomt. ‘Er zijn meer scheidingen en familierelaties zijn complexer geworden, bijvoorbeeld door de toename van samengestelde gezinnen.’

Een paar jaar geleden onderzocht Haan voor het Wetenschappelijk Onderzoek- en Datacentrum (WODC), samen met collega-onderzoekers van de Faculteit Rechtsgeleerdheid, of er nog maatschappelijk draagvlak bestaat voor de legitieme portie. Voor het onderzoek werden vragenlijsten uitgezet en spraken de onderzoekers met onder anderen ouders, onterfde kinderen, broers en zussen, beleidsmakers, rechters en notarissen. De uitkomst was opvallend: de legitieme portie kan nog altijd op veel steun rekenen.

Dat heeft volgens Haan te maken met het belang dat Nederlanders aan familie hechten. ‘In tegenstelling tot wat vaak wordt gedacht, zijn families doorgaans nog steeds hecht. Digitale communicatie heeft daar geen afbreuk aan gedaan. Juist omdat familie zo belangrijk is, wordt onterven als iets heel ergs gezien.’ De legitieme portie biedt kinderen in zo'n geval een laatste juridische zekerheid. ‘Het idee is dat de verzorgingsband tussen ouder en kind er eigenlijk je hele leven is.’

Aandacht voor onterfden

Tijdens het WODC-onderzoek werd Haan geraakt door de verhalen van mensen die waren onterfd. Ze dook in de wetenschappelijke literatuur om te zien wat er over deze groep bekend was. Vrijwel niets, concludeerde ze. Juridisch was er veel geschreven over onterving, maar sociologisch nauwelijks. Dat vormde de aanleiding voor een nieuw onderzoek. Met een NWO XS-beurs onderzoekt Haan sinds september 2025 de sociale, emotionele en juridische gevolgen van onterving. Ze wil daarmee niet alleen een wetenschappelijke lacune vullen, maar ook een groep zichtbaar maken die volgens haar nauwelijks een stem heeft.

Schrijnende verhalen

Participanten vinden bleek een uitdaging. Haan werkt voor het onderzoek nauw samen met collega’s van de Faculteit Rechtsgeleerdheid, onder meer bij het bereiken en werven van participanten. Uiteindelijk weet zij via notariskantoren en een oproep op LinkedIn negentien onterfden uit het hele land te spreken. Eenmaal aan tafel blijken deze mensen maar wat graag hun verhaal te delen. Sommige interviews duren wel drie uur. ‘Het zijn eigenlijk zonder uitzondering heel emotionele gesprekken en complexe verhalen.’

Haan noemt als voorbeeld iemand wiens vader een boerenbedrijf had. Om de bedrijfsopvolging veilig te stellen, liet hij alles na aan één zoon: het bedrijf, het ouderlijk huis en het geld. De andere kinderen kregen niets, hoewel zij ook een goede band met hun ouders hadden en zelfs in het bedrijf hadden meegewerkt. Een ander verhaal gaat over iemand die via Facebook een berichtje krijgt van een onbekende halfzus. Wanneer ze haar vader daarmee confronteert, wordt hij zo boos dat hij besluit haar te onterven.

Soms is duidelijk waarom een ouder tot onterving heeft besloten. Vaker blijft het gissen. Veel mensen weten überhaupt niet dat ze zijn onterfd totdat hun ouder is overleden. ‘De ouder is daarvoor naar de notaris gegaan. Die heeft eerst een gesprek met de erflater, maar dat gesprek is privé. Er hoeft geen considerans te worden opgenomen, dus er is geen vastgelegde uitleg waarom iemand is onterfd. En na het overlijden kun je het gesprek niet meer aangaan.’

Geen foto’s

Toen Haan aan het onderzoek begon, verwachtte ze dat vooral het financiële verlies centraal zou staan. Maar in de interviews bleek iets anders. ‘Als je onterfd wordt, heb je ook geen recht meer op de spullen van je ouders.’ De legitieme portie compenseert dat niet. Een piano, fotoalbum of ander voorwerp met emotionele waarde valt er niet onder. Soms komt zo’n erfstuk via welwillende familieleden alsnog bij de onterfde terecht. ‘Dan zie je dat familieleden elkaar helpen.’

Hoewel de laatste interviews inmiddels zijn afgerond en de analyse nog loopt, durft Haan al wel een eerste conclusie te trekken: de impact van onterving is groot. ‘Onterven komt heel hard binnen. Het emotionele stuk is het ergste. Je wordt als het ware iemands leven uitgezet.’ Veel mensen ervaren de beslissing als onrechtvaardig. Bovendien kan de onterving oude conflicten en pijn opnieuw naar boven halen.

Familiestructuren in kaart

De gevolgen blijven bovendien niet beperkt tot de onterfde zelf. Een testament kan de verhoudingen binnen een hele familie veranderen. Haan probeert dat zichtbaar te maken door de familienetwerken van haar geïnterviewden in kaart te brengen. De deelnemers reconstrueren hun familiestructuur op verschillende momenten in hun leven. Zo wordt zichtbaar wanneer relaties veranderden of spanningen ontstonden. ‘Vaak zijn er bepaalde gebeurtenissen in iemands leven waarbij je het hele netwerk al ziet rommelen. Dat is inhoudelijk, maar ook methodologisch heel interessant.’

Het hele verhaal

Over de legitieme portie zelf heeft Haan geen uitgesproken mening. Daarvoor is de werkelijkheid volgens haar te complex. ‘Het is heel contextafhankelijk en dat is eigenlijk te ingewikkeld voor het recht.’ Ze ziet het leed van mensen die zijn onterfd, maar vindt tegelijkertijd dat mensen de vrijheid moeten hebben om hun testament naar eigen inzicht op te stellen. Het gaat immers om hun geld of hun bedrijf. Soms kan onterving volgens haar goed te begrijpen zijn, bijvoorbeeld wanneer er al jarenlang geen enkel contact meer is tussen ouder en kind. ‘Maar als een ouder een kind onterft vanwege bijvoorbeeld diens religie of partnerkeuze, omdat die daar niet achter staat, wordt het een ander verhaal.’

Haan benadrukt dat haar onderzoek voorlopig maar één kant van het verhaal laat zien. Ze sprak immers alleen met de onterfden. ‘Daardoor zit er natuurlijk een bias in het verhaal.’ Een volgende stap zou daarom zijn om niet alleen de onterfde te spreken, maar de hele familie. Ook de broer of zus die wél een goede relatie met de ouders had. Haan zou in vervolgonderzoek graag ook deze andere familieleden spreken, om zo beter te begrijpen wat onterving met een hele familie doet.

Meer informatie

• Marieke Haan