Dag van de geschiedenisdidactiek

Een tastbare wereldgeschiedenis om de hoek - Historisch denken met monumenten

Maria Grever is em. hoogleraar Theoretische Geschiedenis en Historische Cultuur aan de Erasmus Universiteit Rotterdam. Zij was voorzitter van de KNAW-commissie ‘Omstreden monumenten’ die in 2023 het adviesrapport Wankele sokkels publiceerde.

Wandelaars of fietsers bewegen zich door een stad zonder veel acht te slaan op historische gebouwen, standbeelden, monumenten en straatnamen. Ze fungeren als oriëntatiepunten in de openbare ruimte. Meer niet. Toch is dit herinneringslandschap belangrijk voor de branding van een stad. Op een zeker moment heeft een stadsbestuur besloten dat sommige gebeurtenissen en personen uit de geschiedenis van hun stad blijvend herinnerd moeten worden.

Hoewel er in het noorden van Nederland weinig protesten tegen openbare monumenten lijken te bestaan, is niet iedereen blij met de standbeelden van Peter Stuyvesant in Wolvega en de Zuid-Afrikaanse president Steyn in Deventer. De vraag is ook waarom Aletta Jacobs alleen maar een borstbeeld in Groningen heeft en geen standbeeld. Een reden is dat achter veel historische personen een complexe geschiedenis schuilt die vaak de grenzen van een stad of land ver overschrijdt. Velen zijn onbekend met die geschiedenis. Het herinneringslandschap van een stad is in feite een tastbare wereldgeschiedenis om de hoek.

Voor het geschiedenisonderwijs is dat herinneringslandschap interessant ‘lesmateriaal’ dat historisch denken stimuleert. Zo kunnen leerlingen verbanden ontdekken tussen de lokale en mondiale geschiedenis van een monument. Of ze kunnen aan de hand van de historische beeldtaal van een standbeeld de verschillende betekenisgeving door mensen uitleggen. Zo helpen monumenten hen ook om een visie op zichzelf, de stad en de wereld te ontwikkelen.

a. Bronnen in de klas - Koos Sikkema (CSG Wessel Gansfort, OVCG)

Leuk hè, weer een methodeles die over Amsterdam gaat terwijl je leerlingen nog nooit daar zijn geweest. De ‘Gouden’ Eeuw was niet alleen in de randstad en Rotterdam was niet de enige plek waar de Duitsers zich lieten gelden. Zelfs in de buurt van je school is er ontzettend veel gebeurd in het verleden. Alleen hoe kom je nu aan deze bronnen? Moet je het archief induiken en dan vervolgens uren besteden om de bronnen geschikt te maken voor je leerlingen? Is dat niet ontzettend tijdrovend? Dat kan toch anders?

Jazeker! In deze workshop willen we je graag laten zien hoe je bronnen kunt inzetten in de les. Dit kan als een instap op een onderwerp tot een lessenserie van drie weken en alles wat er tussenin zit. We laten je zien hoe je snel aan bruikbare bronnen kunt komen. Daarnaast zullen we samen met je onderzoeken hoe je deze bronnen kunt inzetten zodat je de volgende les kunt laten zien dat ook in de leefwereld van je leerlingen voldoende interessante dingen zijn gebeurd.

b. Kritisch kijken naar Groningse posters uit de Tweede Wereldoorlog - Nienke de Jong, Wibe Balt (NHL-Stenden)

In deze workshop gaan we kort in op de methodiek van bronnenonderzoek in de klas. We laten u vervolgens zelf aan de slag gaan met een infographic en lokale bronnen uit het archief van Stichting Oorlogs- en Verzetscentrum Groningen. Deze opdrachten hebben wij ontwikkeld voor de leeruitkomst Vakdidactiek op de lerarenopleiding geschiedenis, NHL Stenden Leeuwarden.

Dit jaar hebben tweedejaars studenten systematisch bronnenonderzoek leren doen aan de hand van een infographic. Centraal op de infographic staan twee leidende principes binnen het historisch denken en redeneren: denken mét de bron en denken óver de bron. De infographic is nog volop in ontwikkeling en is gebaseerd op bekende vakdidactische theorieën.

We hopen aan het eind van de workshop samen met u een antwoord te kunnen geven op de vraag hoe wij aankomende docenten geschiedenis én leerlingen, aan de hand van lokale primaire bronnen, kunnen leren historisch denken en redeneren over de eigen omgeving.

c. Erfgoed = verhalen+emotie - Kim van Steenwijk (Erfgoed Groningen), Michèlle Corbier (Museum aan de A)

Wat maakt iets erfgoed? En wie bepaalt eigenlijk welke verhalen we doorgeven aan volgende generaties? In deze workshop verkennen we hoe de omgeving van de school een inspiratiebron kan zijn waarmee je de geschiedenisles levendiger kan maken. Daarbij sluiten we aan bij de Onderwijscanon van Groningen, waarin 35 vensterthema’s de geschiedenis van Groningen verbinden met grotere ontwikkelingen in Nederland en de wereld. De canon biedt een schat aan verhalen, filmpjes, illustraties en vragen die direct bruikbaar zijn in de klas.

Erfgoed is niet iets dat vanzelf ontstaat. Het is het resultaat van keuzes die mensen maken in het nu: welke plekken, gebeurtenissen en verhalen vinden we nu belangrijk genoeg om te bewaren? Verschillende perspectieven, belangen en emoties spelen daarbij een rol. Om die reden heeft het proces van ‘erfgoedmaken’ veel raakvlakken met democratische vaardigheden en burgerschap.

Tijdens de workshop maken deelnemers kennis met de werkvorm ‘emotienetwerken’. Hiermee onderzoeken zij hoe zij emotioneel verbonden zijn met personen, plaatsen, objecten en gebeurtenissen. De werkvorm stimuleert historisch denken, perspectiefwisseling en betekenisgeving en is direct toepasbaar in de les. Door emotienetwerken ontdek je dat grote maatschappelijke thema’s vaak verrassend dichtbij beginnen: in je eigen omgeving, om de hoek.

d. 13 x Werelderfgoed dichtbij - Werelderfgoed als venster op je eigen omgeving - Anja Sinnige (Adviseur Burgerschap-, erfgoed- en cultuureducatie)

Deze workshop laat deelnemers ervaren hoe Werelderfgoed in het Koninkrijk der Nederlanden een krachtig startpunt kan zijn voor geschiedenisdidactiek binnen het thema 'Heel de wereld om de hoek'. We onderzoeken hoe leerlingen hun eigen leefomgeving: een straat, dijk, polder, gebouw of landschap, kunnen verbinden met de 13 Nederlandse Werelderfgoedlocaties en bredere thema’s zoals Wereldburgerschap, identiteit en duurzaamheid.

Deelnemers leren alle 13 Werelderfgoederen kennen en koppelen deze aan voorbeelden uit de eigen omgeving. Welke lokale plekken bieden betekenisvolle ingangen om de geheimen van Werelderfgoed te leren kennen? Wat gaan leerlingen herkennen, onderzoeken en bespreken vanuit hun eigen perspectief? We werken met een praktische didactische werkvorm die uitnodigt tot kijken, vergelijken, bevragen en betekenis geven. We delen direct inzetbare opdrachten waarmee leerlingen actief naar buiten gaan, hun omgeving onderzoeken en leren hoe lokale verhalen onderdeel zijn van grotere historische en mondiale ontwikkelingen.

a. Erfgoed- en omgevingsonderwijs met lokale bronnen - Djurre Fijen, Willem Smidt (NHL-Stenden) & Yteke van der Vegt (Historisch Centrum Leeuwarden)

Voor leerlingen is het verleden vaak abstract. Hoewel de vele onderwerpen in geschiedenismethodes ook hun directe leefomgeving hebben beïnvloed, gaat dit regelmatig langs de belevingswereld van jongeren heen. Het is de taak van docenten geschiedenis om zo’n onderwerp te laten leven. Door te zorgen voor een belevenis, waardoor het ‘klikt’ in de hoofden van leerlingen en zij in staat zijn om een historische bril op te zetten. Zo kunnen zij historische sporen in hun stad of dorp herkennen, vallen er zaken op hun plaats en onderscheiden zij een voorzichtige rode draad.

Lokale historische verenigingen, archieven en musea bezitten een bult aan kennis, objecten en verhalen die zij graag delen met het onderwijs. Docenten geschiedenis zijn zich hier niet altijd van bewust of vrezen een grote tijdsinvestering om de aanwezige informatie te moeten selecteren. Maar er zijn initiatieven en samenwerkingen van onderwijs en erfgoed die deze kloof overbruggen en lokale bronnen digitaal toegankelijk maken voor gebruik in de les. Voorbeelden zijn: Bronnen in de Klas, Regio- & Onderwijscanons en GeschiedenisLokaal.

Historisch Centrum Leeuwarden is, samen met Fries Museum en Tresoar, beheerder van GeschiedenisLokaalFryslan, dat onderdeel is van een landelijke website met 15 regionale varianten verspreid over Nederland. Op het Friese lokaal staat o.a. een verhaal over het slavernijverleden van Jacobus Baljée uit Leeuwarden en er zijn bronnen te vinden die tijdens archeologische opgravingen op terpen boven water kwamen. Met dergelijk erfgoed kunnen thema’s en tijdvakken tastbaar worden voor leerlingen.

b. Werken aan digitale geletterdheid in de geschiedenisles samen met lokaal erfgoed - Albert Logtenberg (Universiteit Leiden)

Er is geen ontkomen aan, de wereld om ons heen wordt steeds meer beheerst door digitale processen. Computers worden ingezet bij het oplossen van diverse vraagstukken en lijken steeds meer ons denken over te nemen. Hoe blijf je als docent geschiedenis bij en hoe kun je deze ontwikkeling inzetten om het belang en de kern van het vak geschiedenis voor het voetlicht te brengen? Wat zijn mogelijkheden om leerlingen vaardiger te maken in historisch denken met behulp van digitale geletterdheid en ze kritische gebruikers te maken van digitale technologie? En hoe mooi zou dat zijn als dat in combinatie kan met historici, musea en lokale archieven om zo een betekenisvolle context te creëren? Aan de hand van deze vragen verkent deze workshop diverse voorbeelden.

c. De Tweede Wereldoorlog lokaal - WO2-projecten op het CSG Wessel Gansfort

Grote historische gebeurtenissen worden pas echt tastbaar wanneer leerlingen ontdekken dat de geschiedenis zich letterlijk in hun eigen straat heeft afgespeeld. In deze praktijkgerichte workshop laten docenten van het CSG Wessel Gansfort (Groningen) zien hoe je lokale geschiedenis effectief verweeft met het reguliere curriculum van de Tweede Wereldoorlog.

Aan de hand van twee concrete onderwijsprojecten staat de vertaalslag van abstract nationaal narratief naar lokale, persoonlijke verhalen centraal:

• Struikelstenen: leerlingen doen historisch bronnenonderzoek naar stadsgenoten die tijdens de bezetting zijn gedeporteerd en vermoord. Ze koppelen archiefstukken en persoonsgegevens aan fysieke locaties in de stad Groningen, schrijven biografische portretten en bezoeken een struikelsteen. Zo verandert een monument in het trottoir tot een individueel levensverhaal.
• Bevrijding door de Canadezen: rondom de herdenking van de Slag om Groningen onderzoeken leerlingen de hevige strijd in april 1945. Aan de hand van ooggetuigenverslagen, dagboekfragmenten, fotomateriaal en lokale routekaarten brengen ze de bevrijding door Canadese troepen in kaart. Het project verbindt militaire geschiedenis met omgevingsonderwijs.

d. Het zondebokmechanisme: toen en nu, ver weg en dichtbij - Roald Bakker (Anne Frank Stichting)

De geschiedenis zit vol met zondebokken: groepen mensen die in onzekere tijden onterecht de schuld krijgen van problemen. Dit educatieve materiaal helpt docenten om havo en vwo leerlingen te laten onderzoeken hoe verschillende groepen tot zondebok zijn gemaakt. Door uitwisseling van de historische voorbeelden krijgen ze vat op het zondebokmechanisme dat ook vandaag de dag speelt. Daarbij is ook uitvoerig aandacht voor de rol van de democratische rechtsstaat, dat ervoor zorgt dat minderheden beter beschermd worden tegen het zondebokmechanisme. De les duurt circa 45 minuten en is los in te zetten.

Tijdens deze workshop maken deelnemers kennis met dit educatieve materiaal door onderdelen hiervan zelf te ervaren. Ze gaan aan de slag met het (historische) lesmateriaal en de explainervideoclip. Na afloop krijgen de deelnemers en docentenhandleiding mee en kunnen ze het materiaal direct toepassen in de les.