Complexe data combineren met creativiteit

De loopbaan van Dario Rodighiero, universitair docent Science and Technology Studies aan de Rijksuniversiteit Groningen, is moeilijk binnen één discipline te vatten. Hij combineert informatica met vormgeving en maakt daardoor complexe datasets inzichtelijk. In deze aflevering van de interviewreeks JTS Scholars vertelt Rodighiero over zijn werk.

Tekst: Jelle Posthuma

Rodighiero begon zijn carrière als informaticus. Al snel ontwikkelde hij een fascinatie voor de Gestaltpsychologie, de manier waarop mensen informatie waarnemen en begrijpen. ‘Ik was altijd goed in grafisch ontwerp,’ zegt hij, ‘en ik besloot daarom mijn twee expertisegebieden te combineren in datavisualisatie.’ Daarmee positioneerde hij zich precies op het juiste moment binnen het opkomende vakgebied ‘Information Design’, dat zich richt op het organiseren en presenteren van complexe datasets op een manier die ze toegankelijk maakt voor een breder publiek.

Netwerken

Deze combinatie van data en creativiteit is sindsdien centraal komen te staan. Voor Rodighiero zijn visualisaties geen illustraties die achteraf worden toegevoegd, maar een belangrijk gereedschap om nieuwe kennis te genereren. Een keerpunt in zijn carrière vond plaats in Parijs, waar hij samenwerkte met Bruno Latour, een van de grondleggers van de actor-netwerktheorie. Onder invloed van Latour verlegde Rodighiero zijn focus naar netwerken: systemen van relaties tussen mensen, ideeën en instituties.

Tijdens zijn promotieonderzoek aan de École polytechnique fédérale de Lausanne (EPFL) gebruikte hij netwerkvisualisatie om de verwantschappen tussen onderzoekers aan de EPFL in kaart te brengen. ‘Ik bracht in feite mijn collega’s in kaart, en hoe zij hun onderzoek en onderwijs organiseren.’ Later zette hij dit werk voort als onderzoeker aan instellingen zoals MIT en Harvard University, waar hij wetenschappelijke gemeenschappen analyseerde, waaronder die rond Covid-19-onderzoek.

Grenzen

Deze datavisualisaties laten niet alleen zien wie met wie samenwerkt, maar ook hoe machtsstructuren binnen netwerken ontstaan. ‘Als je in het centrum zit, heb je een sterke positie; als je aan de randen zit, raak je gemarginaliseerd,’ legt Rodighiero uit. Dit principe geldt niet alleen voor universiteiten, maar ook voor steden en andere complexe systemen. Toch zijn het volgens hem juist de randen waar het interessant wordt. ‘Onderzoek en onderwijs zijn verdeeld in clusters, maar de grenzen daartussen zijn het meest interessant, vooral als het gaat om interdisciplinariteit.’ Zijn analyses lieten zien dat interdisciplinair onderwijs relatief gebruikelijk is, terwijl onderzoek, met name in technische disciplines, vaak strikter afgebakend blijft.

Op Campus Fryslân richt Rodighiero zich op het vakgebied Science and Technology Studies. Binnen dit domein onderzoekt hij de maatschappelijke impact van digitale technologieën, in het bijzonder kunstmatige intelligentie. Hij waarschuwt tegen het reduceren van mensen tot datapunten. ‘We moeten altijd aandacht hebben voor de sociologische aspecten.’ Als tegenwicht introduceert hij het concept van ‘network literacy’: het vermogen om data niet alleen te lezen, maar ook kritisch te interpreteren.

Levende wetenschapsgeschiedenis

Een belangrijk voorbeeld van zijn werk is het project Grounding AI Map. Deze interactieve visualisatie zet miljoenen wetenschappelijke artikelen over AI om in een navigeerbare kaart. Bezoekers kunnen als het ware door het onderzoekslandschap lopen en zien hoe verschillende disciplines zich bezighouden met kunstmatige intelligentie. De kaart laat ook zien hoe trends zich ontwikkelen, door zichtbaar te maken wanneer bepaalde onderwerpen opkomen, pieken en weer afnemen. Een kleine versie van de kaart werd gepresenteerd tijdens de European Researchers’ Night in Groningen.

De kaart functioneert niet alleen als analysetool, maar ook als een soort levende geschiedenis van de wetenschap. Volgens Rodighiero weerspiegelt dit een bredere ontwikkeling binnen het vakgebied Science and Technology Studies. Waar het vakgebied vroeger vooral terugkeek op de geschiedenis van wetenschap en technologie, maken nieuwe digitale methoden het mogelijk om ontwikkelingen in ‘real time’ te volgen.

Interactie aangaan

Als Scholar van de Jantina Tammes School verwacht Rodighiero dat samenwerking vooral zal plaatsvinden op het gebied van onderwijs. Aan de interdisciplinaire faculteit Campus Fryslân speelt hij een belangrijke rol in het onderwijs. Hij coördineert de minor Data Wise, waarin studenten kennismaken met toegepaste data science in relatie tot maatschappelijke vraagstukken. Ook geeft hij college in de bacheloropleiding Data Science and Society.

Daarnaast beschouwt Rodighiero het toegankelijk maken van wetenschappelijke kennis voor een breder publiek als een belangrijke verantwoordelijkheid als Scholar. ‘We leven in een tijd waarin universiteiten echt iets moeten teruggeven aan de samenleving. Daarom werk ik graag samen met musea en bibliotheken, omdat zij een fysieke ruimte bieden waar je direct met het publiek kunt communiceren en interactie kunt aangaan.’