Van fietshelmen tot vapen: waar ligt de grens tussen persoonlijke vrijheid en overheidsingrijpen?

Vaccinatie, fietshelmen, tabak, alcohol, gezonde voeding, abortus, preconceptiezorg opendeurenbeleid in het verpleeghuis: allemaal actuele kwesties waarbij de afweging tussen gezondheid en vrijheid een rol speelt. Hoogleraar gezondheidsrecht Brigit Toebes schreef er het boek 'Dat maak ik zelf wel uit – reflecties over gezondheid, vrijheid en recht over'. ‘’De overheid heeft niet zozeer het recht maar de plicht om de gezondheid van burgers te bevorderen en te beschermen.”

_{Door Esther van der Meer}

Waar ligt de grens tussen individuele autonomie en overheidsingrijpen als het om gezondheid gaat?
‘’Er is geen heldere grens, en dat heeft in het verleden tot veel verwarring geleid. Bijvoorbeeld tijdens corona: mocht de overheid het dragen van mondkapjes verplichten? Dit boek gaat over hoe we die grens bepalen. Dat ligt bij ieder onderwerp weer anders. Mensenrechten spelen daarbij een belangrijke rol.

Als het gaat om vapen onder jongeren wil je een harde grens trekken. Dat vloeit ook voort uit het Kinderrechtenverdrag. Mensen met dementie in het verpleeghuis wil je juist zoveel mogelijk bewegingsvrijheid geven zodat je ze optimale autonomie geeft.’’

In het verlengde hiervan: wanneer heeft de overheid volgens jou niet alleen het recht, maar zelfs de plicht om in te grijpen in gezondheidskeuzes van burgers?
‘’De overheid heeft niet zozeer een recht maar eerder de plicht om de gezondheid van haar burgers te bevorderen en ze te beschermen tegen gezondheidsschade. Dit vloeit direct voort uit artikel 22-1 van de Grondwet ('de overheid treft maatregelen ter bevordering van de volksgezondheid'), en uit internationale en Europese mensenrechtenverdragen.”

Wat hoop je dat beleidsmakers, zorgprofessionals of burgers meenemen uit dit boek?
‘’Dat ze zich bewustzijn van de risico's die aan sommige producten en situaties kleven. Dat de noodzaak van kaders helder is. Daarnaast wil ik laten zien hoe hoe de weging tussen gezondheidsbescherming en zelfbeschikking eruit ziet, en hoe je dit kunt relateren aan een mensenrechten-weging. En ik hoop dat ik de angst om ‘ betuttelend’ te zijn weg kan nemen: soms prevaleert de zelfbeschikking, maar er kan ook best meer ingegrepen worden.”

Als je één gezondheidsmaatregel in Nederland zou mogen invoeren of afschaffen, welke zou dat zijn en waarom?
‘’Goh, ik kan veel bedenken. Maar als ik moet kiezen: een alcoholverbod op sportclubs zou wat mij betreft een goede concrete maatregel zijn. Alcohol en sport gaan niet goed samen. En ik zou ook een gezonde lunch op scholen invoeren. Dat vergt wel een grote cultuuromslag, in een land waar de vrijheid van onderwijs in de Grondwet verankerd ligt. Binnen die context is het lastig voor de overheid om zo’n concrete maatregelen door te voeren.”

Dat maak ik zelf wel uit – reflecties over gezondheid, vrijheid en recht verschijnt op 1 april bij uitgeverij Boom. Van 10 tot en met 30 april: 26,96 euro, daarna 29,95 euro. De boekpresentatie is op 20 april.