Weerbaarheidsmarkt: wat is de rol van de universiteit?

Stabiliteit bieden in een ontregelde wereld, oplossingen bedenken voor veiligheidsvraagstukken en burgers weerbaar maken. Dat zijn volgens René Paas, commissaris van de Koning, de belangrijkste taken van de universiteit op het gebied van weerbaarheid en veiligheid. Als keynotespreker was hij maandag te gast op de Weerbaarheidsmarkt in House of Connections, waar de aanwezigen hoorden over de laatste ontwikkelingen op dit thema aan de Rijksuniversiteit Groningen.

^{Tekst: Jelle Posthuma}

Taal doet ertoe, benadrukten Remco Kouwenhoven en Stephan van Galen, die namens de universiteit het openingswoord hielden. Weerbaarheid in de context van universiteiten roept bij velen misschien het beeld op van de studentenweerbaarheden die traditioneel op Prinsjesdag langs de route staan. Maar weerbaarheid op de universiteit laat zich beter vangen onder de Engelse term ‘resilience’: hoe blijven we als persoon en organisatie overeind in turbulente tijden? Dat maakt het een breed thema, waarbij de kernvraag luidt: hoe reageren we op uitdagende scenario’s – zijn we er klaar voor?

Wakker geschud

Stroomuitval, watertekorten en cyberaanvallen: scenario’s die de afgelopen decennia niet bepaald top of mind waren voor de meeste Nederlanders. Volgens verschillende deelnemers is dat in andere landen wel anders, ook in Europa. In Finland is het bijvoorbeeld vanzelfsprekend dat studenten worden opgeleid als weerbare burgers. In die zin heeft het presidentschap van Trump ons wakker geschud. Dat merkte ook een van de aanwezige wetenschappers op: zij was niet langer welkom in de VS vanwege haar eigen onderzoek. Weerbaarheid draait om kwetsbaarheden, aldus een andere aanwezige. De RUG brengt deze kwetsbaarheden als vijfde-generatie-universiteit in kaart én draagt bij aan mogelijke oplossingen.

Maar wat betekent dit concreet voor de rol van de universiteit? Wat heeft de samenleving nodig van de Rijksuniversiteit Groningen? Over die vraag boog keynotespreker René Paas zich. De commissaris van de Koning benadrukte direct zijn ongemak: hij wilde geen te grote broek aantrekken. Een eenduidige visie op veiligheid en weerbaarheid namens alle Noord-Nederlanders of de samenleving kon hij immers niet zomaar verkondigen. Toch schetste hij een interessante visie op een weerbare samenleving, waarin juist voor de universiteit een cruciale rol is weggelegd.

Urgentie

De commissaris verwees naar het werk van Francis Fukuyama, die in de jaren negentig met de val van het communisme ‘the end of history’ aankondigde. Liberale democratieën zouden volgens Fukuyama het eindpunt van de geschiedenis vormen. Inmiddels weten we dat er van dat einde weinig terecht is gekomen. Om in de woorden van Paas te spreken: de wereld staat in de fik.

De mondiale conflicten leveren een kennisinstelling als de RUG diverse uitdagingen op. Talentvolle studenten en medewerkers uit het buitenland lopen aan tegen een mentaliteit waarbij nationale grenzen hoog worden opgetrokken. Grote commerciële partijen, beter bekend als Big Tech, staan niet zelden op gespannen voet met de waarden van academische instellingen. Ondertussen krijgen volksvertegenwoordigers en bestuurders – Paas doelde hier op publieke bestuurders in het algemeen – te maken met toenemende bedreigingen, een gevaar voor onze democratische rechtsstaat.

Het besef dat er ‘iets’ moet gebeuren dringt steeds dieper door bij burgers en bestuurders. Waar het behoud van de Johan Willem Frisokazerne in Assen jarenlang een kansloos lobbydossier was, aldus Paas, wordt er inmiddels stevig geïnvesteerd in defensie. Steeds meer burgers halen een noodpakket in huis. En Paas merkt als commissaris van de Koning voor het eerst vragen te krijgen over de noodparaatheid van de provincie Groningen. Een vraag die hij nooit eerder kreeg in zijn lange carrière als bestuurder.

Leidende rol

Als alumnus heeft Paas hoge verwachtingen van de Rijksuniversiteit Groningen. De rol van de Groningse universiteit is drieledig, legde hij uit. Ten eerste is de universiteit dé plek waar weerbaarheidsvraagstukken worden geduid. Maar het gaat verder dan dat: de universiteit is met haar beproefde wetenschappelijke methode een stabiele factor in een roerige wereld. De RUG levert betrouwbare kennis, waarop bestuurders en politici kunnen acteren.

Ten tweede is de universiteit de plek waar daadwerkelijk aan oplossingen voor maatschappelijke risico’s wordt gewerkt. Paas ziet hierin een kans voor de RUG om zich te positioneren als kennismotor voor meer strategische autonomie. Tot slot speelt de universiteit een rol bij het opleiden van weerbare burgers: naast opleiding draagt de RUG bij aan opvoeding, door haar studenten op te voeden tot burgers die kunnen functioneren in een complexe wereld.

De universiteit pakt deze rol op verschillende gebieden op, zo bleek uit de posterpresentaties na afloop. Er werden diverse onderwerpen behandeld, zoals kennisveiligheid, verantwoorde internationale samenwerking, integrale veiligheid, onderwijsprogramma’s voor professionals binnen de RUG op het gebied van veiligheid en verschillende onderzoeksgebieden zoals cybersecurity en weerbaarheid tegen desinformatie.

Ook de laatste universitaire ontwikkelingen op het thema weerbaarheid werden gedeeld.  Zo is de RUG niet alleen een belangrijke partner in de Veiligheidscampus – een bundeling van kennisinstellingen en (veiligheids)organisaties in het Noorden met RUG-wetenschapper Sipke de Hoop als kwartiermaker – maar heeft ze ook onlangs Remco Kouwenhoven aangesteld als programmamanager Veiligheid en Weerbaarheid. Bovendien krijgt de reeds bestaande Rudolf Agricola School na de zomer weerbaarheid, sociale cohesie en veiligheid als nieuwe thema’s.

De lat ligt hoog voor de universiteit, erkende Paas in de staart van zijn speech. Maar dat is ook nodig: een weerbare samenleving vraagt om grote inzet. Volgens de commissaris van de Koning heeft de universiteit het nodige in huis om die rol te vervullen. En bewustzijn, zo benadrukte hij, begint vaak met zelfbewustzijn. Wees dus weerbaar en zelfbewust, zo luidde zijn afsluitende boodschap aan het aanwezige publiek.