Terugblik: Verbeelding van de Wadden
Op een verrassend koude vrijdagochtend 27 maart vond in het Werelderfgoedcentrum Waddenzee (WEC) te Lauwersoog het symposium “Verbeeldingen van de Wadden” plaats: een samenwerking tussen het Environmental Humanities Network, de Rudolf Agricola School en het Programma Gastheerschap, dat een duurzame omgang met de Waddenzee nastreeft. Tijdens deze dag werd in verschillende sessies ingegaan op de vele manieren waarop wij de Waddenzee verbeelden en beleven, en hoe die verbeeldingen samenhangen met de manier waarop we die beheren en de natuur er al dan niet beschermen.
Na een opening met beelden en geluiden van het Wad, een creatie van Douwe Jan Schrale getiteld Lenzen & Vormen, verwelkomde Femke Kramer (RUG) het publiek en werd duidelijk hoe divers het gezelschap was: er waren onderzoekers met een variatie aan academische achtergronden: ecologen, historici, letterkundigen; verder waren er onder meer erfgoedprofessionals, onderwijzers, natuurbeschermers, kunstenaars en wadloopgidsen. Sander van Dijk (WEC) nam alle deelnemers in gedachten mee naar hun favoriete plek aan de Waddenkust en bracht ze in contact met een woord dat hun verbeelding van de Waddenzee beschreef en dat ze de rest van de dag letterlijk en figuurlijk met zich meedroegen.
In de eerste plenaire sessie nodigde Tjesse Riemersma, Geerke Visser (RUG), Jorien Bakker (Natuurmonumenten) en Otto Knottnerus uit tot een gesprek over de precaire toekomst van de Waddenzee. Voorlopig wordt de stijging van de zeespiegel gecompenseerd door sedimentatie, waardoor wadplaten ophogen. In de toekomst zal de zeespiegel echter zo hard stijgen dat de wadplaten niet meer snel genoeg meegroeien en dus permanent onder water komen te staan. Dit zal grote gevolgen hebben voor de dieren die er leven en er gebruik van maken. Jorien pleitte ervoor om te zorgen dat de Waddenzee op het vlak van biodiversiteit een zo rijk mogelijk gebied wordt, zodat toekomstige grote ecologische schokken zo goed mogelijk opgevangen kunnen worden. Otto gaf historische context door te vertellen over de lange geschiedenis van verlies van leefruimte voor mensen in het Waddengebied en benadrukte dat grote veranderingen, van terugtrekken uit een gebied tot rouw om opgegeven of verloren land, in de eerste plaats sociale processen zijn waarin mensen een manier moeten vinden om zich te verhouden tot een radicaal andere situatie dan ze gewend waren. Geerke vertelde over de dubbele verhouding van de eilander bevolking tot zeespiegelstijging: aan de ene kant heerst er een besef dat het leven op de eilanden precair is in deze context, maar aan de andere kant leeft ook de overtuiging dat men de dynamiek van de Wadden gewend is en er dus mee kan leven. Daarbij komt dat andere problemen als veel urgenter worden gezien, zoals bijvoorbeeld de krapte op de woningmarkt die veel geboren eilanders naar het vasteland dwingt.
Deze plenaire sessie werd gevolgd door een drietal parallelle sessies.
Sessie 1
De sessie over Erfgoed, geschiedenis en identiteit bracht uiteenlopende perspectieven op het Wad samen: archeologie, ecologie en erfgoedstudies. De bijeenkomst opende met een presentatie van de zes samenwerkende Waddenmusea door Monique Spaltman, directeur van Museum Borg Verhildersum en initiatiefnemer van de samenwerking. De zes musea vertellen samen het verhaal van het oudste bewoonde gebied van Nederland (waddenmusea.nl). De bezoekers komen voornamelijk (maar niet uitsluitend) uit het Noorden van het land. Monique Spaltman vertelde over de samenwerking tussen de musea onderling en met de gemeentelijke en provinciale overheid. Vervolgens vertelde Jorris Kingma, werkzaam bij Tresoar, over ‘sense of place’ in middeleeuws Friesland, het gebied dat voor een groot deel overeenkomt met de tegenwoordige Waddenkust. Zijn verhaal ging over de verstrengeling van natuur en cultuur, vanuit het perspectief van het ecosysteem en de mensen die daar deel van uitmaakten. Aan de hand van Oudfriese rechtsbronnen demonstreerde hij hoe de middeleeuwse Friezen hun fysieke leefwereld beleefden en hoe dit aan verandering onderhevig was. Ruimte speelt ook een belangrijke rol in het onderzoek van promovendus Jannick Scheepstra, die licht liet schijnen op de geschiedenis van de Zuiderzee en de toekomst van het Wad sinds de aanleg van de Afsluitdijk in 1932.
Sessie 2
De sessie over ‘kunst, zintuigen en ervaring’ bracht de verdiepingen over het voetlicht die kunst en wetenschap elkaar kunnen opleveren. Hoe kijk je door de ogen van trekvogels naar de Waddenzee? Uitgaand van deze vraag liet BirdEyes-onderzoeker Tjibbe Stelwagen zien en horen hoe de blik van Waakvogels-onderzoekers op het Wad wordt verrijkt dankzij de aanwezigheid en betrokkenheid van kunstenaar en fotograaf Jasper Zijlstra bij hun veldwerk. In zijn eigen muzikale werk geeft Stelwagen stem aan Solanum, een inmiddels overleden lepelaarsvrouw. Solanums zwanenzang is hier te horen. Landschapshistoricus Arjan Conijn vertelde een verhaal uit het leven van Isabella, een meisje dat haar dorpsgenoten weet te besmetten met liefde voor de kwelder. Isabella’s verhaal maakt deel uit van Brieven van de Kwelder, een podcastserie waarmee de nature-based solutions van het Living Dykes-project worden gedeeld met een breed publiek. Aanpassingen aan een zilte leefomgeving stonden ook centraal in de presentatie van Rimvydė Muzikevičiūtė (Campus Fryslân) en Jonmar van Vlijmen (Kunstenaarscollectief De Onkruidenier) over hun project Sweet-Sweat rond de teelt, verwerking en smaak van zoutminnende suikerbieten, deels uitgevoerd aan de Friese Waddenkust.
Sessie 3
Tijdens de sessie over de overdracht van kennis over de Wadden vertelde sterrenkundige Nynke Visser over haar activiteiten ter bevordering van de donkerte in het Waddengebied en het Dark Sky Park Lauwersmeer. De duisternis ondersteunt natuurlijke ritmes van vogels, insecten en andere dieren en draagt bij aan de kwaliteit van het gebied, maar wordt verstoord door toenemende lichtvervuiling. Volgens biologieleraar Tore van der Leij moet het voortgezet onderwijs niet alleen voor kennisoverdracht zorgen maar ook de morele ontwikkeling van leerlingen ondersteunen en bijdragen aan hun persoonlijke betekenisverlening in relatie tot de meer-dan-menselijke wereld. Zogenaamde wilde verhalen en wilde pedagogiek in het biologie-onderwijs op de middelbare school dragen hieraan bij, waarin verhalen ruimte scheppen voor ontdekken, beleven en leren met in plaats van over de natuur. Tenslotte kregen toehoorders van Wander Jager een sneak peak van Wadcouple, een online collectie korte modules met multidisciplinaire introducties: video’s, korte teksten en opdrachten, waarmee je leert verbanden te zien die je helpen navigeren op en over het Wad.
Na de lunch volgde een gesprek met Mathijs Deen, schrijver van De Wadden: een geschiedenis en een vijftal Waddenkrimi’s, waaronder De Hollander, en Bart Kingma, maker van de vijfdelige documentaireserie Wize fan it Waad. Eveline de Smalen leidde dit gesprek over de manier waarop zij het Waddengebied verbeelden. Beiden zetten een rijk portret neer van de Waddenzee als complex en divers gebied, en doen dat niet alleen door middel van de diversiteit aan onderwerpen waar ze aandacht aan besteden, maar ook door de vorm die ze kiezen, waarin feit en fictie samenkomen. Er zijn nu eenmaal wezenlijke dingen die alleen naar voren kunnen komen via de vrijheid die fictie geeft: de mogelijkheid voor het meegaan in een mythe en het afpellen van lagen betekenis, of ze dat nu doen in verwonderende contemplatie, of in een protestactie tegen de vernietiging van het Wad.
Organisatoren Femke Kramer en Mathijs Sanders nodigden vervolgens alle aanwezigen uit om mee te denken over een te vormen consortium waarin wetenschappers, kunstenaars en maatschappelijke partners de krachten bundelen om tot een duurzame manier om te gaan met het Waddengebied. Er waren ideeën en suggesties in overvloed. Zo werd gepleit voor het achterhalen van verloren kennis over het landschap uit het verleden, die doorgegeven werd van vaders op zonen en moeders op dochters en opgeslagen was in verhalen. Er werd gewezen op het belang van waardering en erkenning, ook financieel, van de bijdragen die kunstenaars kunnen leveren aan kennisontwikkeling en -overdracht. Ook kwamen er meer praktische tips voorbij over manieren om kennis beschikbaar te maken.
De dag sloot af met de feestelijke opening van een flessenpost die Wander Jager een jaar geleden had gevonden op het Wad. Deze werd ingeleid met een gedicht van J.J. Slauerhoff, voorgedragen door Margot Rutten en een lied door Margoten Wander. Ook was Lenzen & Vormen van Douwe Jan Schrale te zien met beelden en geluid van de Waddenzee. De flessenpost bleek een kindertekening te zijn van de vuurtoren van Schiermonnikoog: misschien wel de bijzonderste verbeelding van de dag. Er wordt gewerkt aan een antwoord aan de jonge tekenaar.
