Verbeelding van de Wadden

Progamma

Groninger Waddenmusea - Verbinding werkt!

De zes Groninger Waddenmusea werken samen om de historie van het oudste bewoonde gebied van Nederland beleefbaar te maken. Door hun krachten te bundelen vertellen zij samen een groter verhaal.

De samenwerking maakt hen sterker in promotie en biedt mogelijk ook organisatorische voordelen. Tegelijkertijd vraagt verbinden om inzet: samenwerken gaat niet vanzelf, je moet er actief in investeren. Maar als het lukt, heeft het verbindingseffect.

Bio: Monique Spaltman is sinds 2019 directeur van Museum Borg Verhildersum. Zij nam het initiatief tot samenwerking van de zes Groninger Waddenmusea, die samen het verhaal vertellen van het oudste bewoonde gebied van Nederland. Zie waddenmusea.nl

Wat mitta ebbe ende op mitta floed (Uit met eb en thuis met vloed) - ‘Sense of place’ in middeleeuws Friesland

Deze bijdrage legt zich toe op ‘sense of place’ in middeleeuws Friesland. In dit gebied, dat voor een groot deel overeenkomt met de tegenwoordige Waddenkust, zijn mens en landschap vanouds nauw met elkaar verbonden: het is het dynamische en gelaagde product van een millennialange verstrengeling van natuurlijke en culturele processen. Aangenomen wordt dat menselijk handelen in hoge mate samenhangt met de omgeving waartoe men zich verhoudt, met de manier waarop die wordt ervaren en verbeeld. Voor de kustbewoners speelden de betekenissen die aan de zee toegeschreven werden daarbij een belangrijke rol. Inzicht in het proces van betekenisvorming kan helpen de mentaliteiten achter menselijke ingrepen in het landschap beter te begrijpen. Deze contributie ontrafelt daarom het construct ‘ruimte’, en onderzoekt aan de hand van Oudfriese rechtsbronnen hoe de middeleeuwse Friezen hun fysieke leefwereld beleefden en hoe dit aan verandering onderhevig was.

Bio: Jorris Kingma (1996) studeerde geschiedenis aan de Rijksuniversiteit Groningen, met als specialisatie middeleeuwse en milieugeschiedenis. Hij studeerde af in juni 2025 met een onderzoek naar de mens-omgevingsdynamiek in het kleigebied van Westergo (Frl.) tussen c. 850 en c. 1250 n.Chr. Momenteel is hij werkzaam bij Tresoar – Museum, argyf en bibliotheek Fryslân, in Leeuwarden.

Uit het oog, uit het hart? De geschiedenis van de Zuiderzee en de toekomst van het Wad

De Afsluitdijk is een monumentale bouwkundige prestatie en symbool van het Nederlandse meesterschap over de zee. Tegelijkertijd leidde de afsluiting van de Zuiderzee in 1932 tot grootschalig verlies van biodiversiteit en ingrijpende veranderingen in de leefwereld en identiteit van lokale gemeenschappen. Dit onderzoek kijkt opnieuw naar de geschiedenis van de Zuiderzee, vanuit het perspectief van het ecosysteem en de mensen die daar deel van uitmaakten. Daarbij geeft het nadrukkelijk een stem aan perspectieven die bij de oorspronkelijke besluitvorming nauwelijks zijn gehoord, en onderzoekt het welke plek de Zuiderzee tot op de dag van vandaag in het sociale geheugen inneemt. Door archeologie, ecologie, erfgoedstudies en sociale geografie te combineren laat het onderzoek zien hoe mens en natuur elkaar hebben gevormd (en nog steeds vormen). Nu Nederland opnieuw voor grote ruimtelijke opgaven staat, biedt dit perspectief belangrijke lessen voor de toekomst.

Bio: Jannick Scheepstra is als beginnende PhD-onderzoeker verbonden aan de Rudolf Agricola School en de Rijksuniversiteit Groningen. Hij houdt zich bezig met de connecties tussen mensen en hun leefomgeving, en is bijzonder geïnteresseerd in natuurherstel en hoe we ons als samenleving kunnen verhouden tot een wildere natuur. Hij onderzoekt het gedeelde erfgoed van mens en natuur in het voormalige Zuiderzeegebied, en wat dit betekent voor de toekomst van de Waddenzee.

Door de ogen van trekvogels

Bij Waakvogels (www.waakvogels.nl) bestuderen we de wereld door de ogen van de trekvogels van de Waddenzee. Om dit te kunnen, rusten we ze uit met GPS-zenders en uit de bewegingen die we vogels zien maken leren we veel over de toestand van de Waddenzee en de effecten van menselijk ingrijpen in het gebied of langs de trekroutes. Om écht door de ogen van de trekvogel te kunnen kijken, moeten we voorbij de grenzen van de wetenschap en hebben we de hulp en inspiratie van kunstenaars nodig. Alleen de vraag om een werk over bevindingen te maken is dan niet genoeg, we zoeken een gelijkwaardige samenwerking die tot wederzijdse inspiratie en nieuwe inzichten leidt. In de presentatie deel ik ervaringen aan de hand van ‘Solanum’ (Solanum op NPO2 in ‘Spijkers met Koppen’) en de samenwerking met beeldend kunstenaar/fotograaf Jasper (https://www.jasperzijlstra.com/).

Bio: Tjibbe Stelwagen (1976) is boerenzoon, maar tussen de koeien zag hij als kind eerder de bloemen en de vogels en verder gaf hij vooral om muziek. Hij koos voor een carrière in het organiseren van culturele evenementen en ging muziek maken. Het stadse leven vervreemdde hem echter van de natuur. In 2006 liet hij zich daarom opleiden tot wadloopgids. In de jaren die volgden werd hij zó gegrepen door de Waddenzee dat hij zich om liet scholen en cum laude zijn diploma mariene biologie behaalde. Om dit te financieren combineerde hij de studie met allerhande banen, van onderzoeksassistent tot HBO-docent. Het bracht hem van Alaska naar de Caraïben, en weer terug naar de Waddenzee. Zo leerde hij prof. dr. Theunis Piersma kennen, die onder de indruk was van zijn passie en talenten en hem in 2022 vroeg om zijn geesteskind ‘Waakvogels’ ten uitvoer te brengen. Als spin-off is hij recent met muzikant Caspar Koolstra de act ‘Solanum’ gestart, die de trek van de gelijknamige lepelaar muzikaal verslaat.

Brieven van de kwelder

Als onderdeel van het Living Dikes project hebben we nieuwe manieren verkend om ons werk te communiceren, naast wetenschappelijke artikelen en rapporten. Een van die verkenningen leidde ons naar storytelling, en vanuit dat proces is een korte podcast serie ontstaan. 'Letters from the Marsh' vertelt het verhaal van Isabella, een klein meisje dat de juiste dingen zegt om volwassen kustbewoners aan het denken te zetten over nature-based-solutions. Arjan Conijn van de Rijksuniversiteit Groningen vertelt een deel van dit verhaal.

Bio: Arjan Conijn is postdoc onderzoeker aan het Kenniscentrum Landschap van de universiteit Groningen waar hij in het Living Dikes onderzoek verkent hoe natuurlijke processen ingezet kunnen worden voor kustbescherming. Met zijn landschapshistorische achtergrond draagt hij bij aan de implementatie en opschaling van zulke duurzame nature-based-solutions.

Farming Sugar – Cultivating Salt: Co-creating Embodied Knowledge for Sustainable Coastel Foodscapes

Coastal Foodscapes is an arts‑based project that reimagines the intertwined stories of sugar and salt in human bodies, landscapes, and histories. Working within the Dutch coastal environment, the project explores how two plants—sea beet and sugar beet—became symbolic opposites through centuries of human cultivation. Through creative sensory activities and public dialogue, participants explore how these shifts have shaped current agricultural practices, and our relationship to food consumption. The project invites audiences to reflect on how reconnecting with landscapes and their biodiversity might inspire more balanced, sustainable cycles of nourishment in an era of environmental change.

Collective de Onkruidenier investigates historical, cultural and potential transformations of nature and its possibilities to evolve humans. They do fieldwork – often in conjunction with audiences – collecting plants, the stories and histories associated with them. As ecosystem futurists, they speculate on the relationship between humans and (urban) nature, both above and below sea level.

Bio: Rimvydė Bernadeta Muzikevičiūtė graduated cum laude with a Research Master’s degree in Arts and Culture from the University of Groningen in 2021. She is currently pursuing an academic career as a PhD candidate at the University of Groningen, Campus Fryslân. Her interdisciplinary research focuses on art-science intersections and explores how cultural and artistic practices can enhance pro-environmental actions related to place-based food cultures. Before beginning her academic career, she was a professionally trained saxophonist who graduated summa cum laude with an honorary mention from the F.A. Bonporti Conservatory in Trento, Italy.

Donkerte als Kernkwaliteit van het Waddengebied

Wie in Nederland nog echte donkerte wil ervaren, moet naar de Wadden. De nacht is hier nog onderdeel van het natuurlijke landschap. Die donkerte ondersteunt natuurlijke ritmes van vogels, insecten en andere dieren en draagt bij aan de kwaliteit van het gebied.

Tegelijkertijd neemt lichtvervuiling toe. Kunstlicht kan ecosystemen verstoren, is slecht voor menselijke gezondheid en doet afbreuk aan de landschappelijke kwaliteit van de Waddenzee. In deze presentatie ga ik in op de betekenis van donkerte als kernkwaliteit, de effecten van lichtvervuiling en de inzet op bescherming en verbetering. Ook komt aan bod hoe Lauwersoog specifiek zich positioneert als donkertehoofdstad van Nederland.

Bio: Nynke Visser is sterrenkundige en promovendus op het gebied van lichtvervuiling aan het Kapteyn Instituut van de Rijksuniversiteit Groningen. In haar onderzoek richt zij zich op de meting, analyse en impact van kunstlicht in de nacht. Daarnaast werkt zij voor de RUG aan verschillende projecten aan kennisdeling, beleidsontwikkeling en concrete toepassingen van natuurvriendelijke verlichting in het Waddengebied.

Wilde verhalen’ binnen het biologieonderwijs

Sociaalecologische uitdagingen (voorbeelden te over) zijn ingebed in een relationele ruimte en vragen om (biologie-)onderwijs dat verder gaat dan alleen  kennisoverdracht; het moet ook de morele ontwikkeling van leerlingen ondersteunen – hun persoonlijke betekenisverlening in relatie tot de meer-dan-menselijke wereld.

Veelal vinden (biologie-)docenten het moeilijk om dit proces te begeleiden. Om deze kloof te overbruggen, pleit ik voor het ontwikkelen van de kunst van het verhalen Vertellen: ‘wilde verhalen’, waarmee verwezen wordt naar ‘wilde pedagogiek’ als pedagogisch-didactisch kader. Deze verhalen dagen het gangbare lineaire denken uit en bieden ruimte aan vaak ongehoorde perspectieven.

In mijn bijdrage deel ik (de opzet van) een ‘wild verhaal’ over het Waddengebied. Hoe verhoudt dit zich tot de gangbare benadering binnen het (biologie-)onderwijs? Waarvoor kunnen we deze verhalen inzetten en waarom het belangrijk is dat wij ons als (biologie-) docenten ontwikkelen tot verhalenvertellers?

Bio: Tore van der Leij studeerde Biologie aan Wageningen University (1996) en behaalde een lesbevoegdheid Biologie aan Utrecht University (1999). Sinds 1998 is hij biologiedocent in het voortgezet onderwijs. In 2024 promoveerde hij aan de Rijksuniversiteit Groningen op ‘Biologieonderwijs als moreel onderwijs’. Hij doet momenteel postdoconderzoek in Enschede en werkt bij Stichting Mooyland aan herstel van landschap en biodiversiteit.

Wadcouple

Wadcouple neemt je mee op een reis over het Wad, en laat je zien hoe natuur, cultuur, economie, toerisme en nog meer allemaal met elkaar verbonden zijn. Hoe kunnen wij en het Wad ons aanpassen aan veranderende tijden? Volg een route met video’s, korte teksten en opdrachten, en leer verbanden te zien die je helpen navigeren op en over het Wad.

Bio: Wander Jager is directeur van het Groningen Center for Social Complexity Studies aan de Rijksuniversiteit Groningen. Vanuit een wetenschappelijke invalshoek ontwikkelt hij een interactieve online omgeving om kennis en ervaringen over het Wad toegankelijk te maken voor een breed publiek. Hij is ook muzikant (duo Sâlt), maakt Wad-soundscapes, zeilt en organiseert summerschoolprogramma’s over de Waddenzee.

Gastheer Waddenzee

We voelen allemaal een band met de Waddenzee, met het waddengebied. We lopen op de bodem, zorgen voor bescherming, maken gebruik van de Waddenzee of van de kwelders. Wonen er al ons hele leven. Of zijn er komen wonen omdat we ons verbonden voelen met de weidsheid, de dynamiek.

Het programma Gastheerschap gaat over duurzaam toerisme, voor onze omgeving zorgen en over goed gastheer zijn. Dat kunnen we allemaal, en iedereen heeft een eigen verhaal daarbij. Zoveel gastheren, zoveel manieren om met de kwetsbare natuur van de Waddenzee om te gaan en dat ligt niet altijd in lijn met elkaar. 

In de loop van dit programma zijn er al twee bijeenkomsten geweest waarbij we allerlei stakeholders naar hun verhalen hebben gevraagd. Wat is hun band met de Waddenzee, wat vinden zij belangrijk. Maar we zijn er nog niet. We zoeken nog steeds verhalen, of nog beter: narratieven. Er zijn ook narratieven die misschien niet makkelijk zijn, of verhalen die we liever niet willen horen omdat het schuurt. 

Tijdens deze parallelle sessie laten we op een kaart van de Waddenzee zien wat we tot nu toe hebben opgehaald en er is ruimte voor meer. We nodigen jullie uit om met jullie verhalen aan de slag te gaan. Op de kaart vullen we de blinde vlekken in en zorgen er op die manier voor dat er zoveel mogelijk verteld kan worden.

Bio: Sander van Dijk (WEC) en Renate de Backere (Waddenvereniging) werken intensief aan het Gastheerschapsprogramma. Samen met Visit Wadden en bezoekerscentra verzamelen ze verhalen, leiden ondernemers en gidsen op en gebruiken de methode Heritage Interpretation die perfect aansluit bij de schoonheid én kwetsbaarheid van het Waddengebied. Ze werken aan een strategie die leidend zal zijn om deze methode verder uit te rollen. En dat doen ze samen met zoveel mogelijk stakeholders, waarvan er vandaag voldoende aanwezig zijn om dit proces verder te helpen.

Datum en tijd:
27 maart 2026, van 10:00 tot 17:00 uur.

Locatie:
WEC (Werelderfgoedcentrum Waddenzee), Lauwersoog
Haven 6, 9976 VN Lauwersoog

Bereikbaarheid:
Het Waddencentrum (WEC) adviseert deelnemers zoveel mogelijk met het openbaar vervoer te reizen. 

Voor wie met de auto komt: parkeren kan op verschillende locaties, waaronder de parkeergarage bij de Veerhaven (€7,50 per dag).

Voor meer informatie, zie website WEC [https://ontdekwec.nl/route-parkeren/]

Voor toekomstige projecten willen we graag een consortium opzetten. Mocht u hiervan deel willen uitmaken of meer informatie hierover willen ontvangen, stuur dan een mail naar ehn rug.nl.

Organiserend Team

• Femke Kramer

• Mathijs Sanders

• Noa Vickers

• Tjesse Riemersma 

• Eveline de Smalen

Samenwerkingspartners

• Rudolf Agricola School 

• WEC

Contact met de organisatie: ehn@rug.nl