Skip to ContentSkip to Navigation
TalencentrumOnderdeel van Rijksuniversiteit Groningen

Talencentrum

Express yourself <> understand the world
TalencentrumCommunicatietrainingAcademische vaardighedenHandboekSchriftelijk: studentenStijl

Lexicale middelen

De samenhang binnen en tussen alinea’s kan worden vergroot door adequaat gebruik van verschillende typen lexicale middelen:


Verwijswoorden

Persoonlijke voornaamwoorden

Gecursiveerd in onderstaand voorbeeld:

  • Nog niet zo lang geleden werden jagers royaal beloond voor het schieten van een wolf. Tegenwoordig worden ze ervoor beboet…

Aanwijzende voornaamwoorden en bijwoorden

Gecursiveerd in onderstaand voorbeeld:

  • Deelname aan de wolvenjacht kost op zichzelf al 20.000 zloty; wie ook nog eens werkelijk een wolf doodschiet, betaalt nog eens 200.000 zloty. Door deze maatregelen heeft de Poolse wolvenstand zich de afgelopen jaren kunnen herstellen.

Antecedent

Pas op: bij gebruik van verwijswoorden moet eenduidigheid bestaan over het antecedent waarnaar wordt terugverwezen. Voorbeeld van een zin die misverstanden kan opleveren door verkeerd gebruik van verwijswoorden:

  • Doordat er hoge premies werden uitgeloofd op gedode wolven, en jagers dus royaal werden beloond, waren deze begin jaren zeventig teruggebracht tot slechts enkele tientallen exemplaren.

Woorden met gelijke/vergelijkbare betekenis

Synoniem

Een eerder genoemd woord wordt hernoemd met een woord dat min of meer dezelfde betekenis heeft. Gecursiveerd in onderstaand voorbeeld:

  • De hoge premie die op iedere gedode wolf stond, heeft ongetwijfeld bijgedragen aan de enorme reductie van de wolvenstand. In de jaren tachtig is een eind gekomen aan het belonen van de wolvenjacht.

Antoniem

Een woord wordt gebruikt dat het tegengestelde betekent van het eerder genoemde woord. Gecursiveerd in onderstaand voorbeeld:

  • De fanatieke jacht op wolven heeft een grote, bijna funeste reductie in de Poolse wolvenstand teweeggebracht. […] In de jaren tachtig maakte een verandering in de wetgeving een geleidelijke toename van het aantal wolven mogelijk. […]

Hyponiemen/hyperoniemen

Woorden die een deelbegrip of een overkoepelende categorie aanduiden. Gecursiveerd in onderstaand voorbeeld:

  • Onderzoekers hebben aangetoond dat wolven niet zo gevaarlijk zijn als lange tijd is gedacht. Uit het veldwerk van veel biologen bleek dat wolven zich vrijwel nooit vergrepen aan vee, en al helemaal niet aan mensen.

Toelichting: in dit voorbeeld is 'onderzoekers' het hyponiem van 'biologen'; 'biologen' is het hyperoniem van 'onderzoekers'.

Pas op

De neiging om een woord nooit vaker dan 1 keer te gebruiken is even bedenkelijk als voortdurend gebruik van hetzelfde woord. Overdadig gebruik van verschillende synoniemen voor 1 begrip kan ten koste gaan van de samenhang en de begrijpelijkheid, of zelfs ergernis opwekken bij de lezer (zie ook Variatie in woordgebruik). Berucht in het overdadig gebruik van synoniemen is de sportverslaggeving:

  • "Ook Ronald Koeman liet zich zelden voorin zien en verliet later met een ongekend strakke kop de kleedkamer. De toekomstige Barcelonees moet zich hebben geërgerd. Zoals aan de beslissing om zijn kompaan Rijkaard door te schuiven naar het middenveld. De Europa Cup-winnaar is de mening toegedaan dat hij daar het best tot zijn recht komt, maar de Milanees kon dat allerminst waarmaken."
    (Uit de Volkskrant, geciteerd uit Formuleren p. 145.)
Laatst gewijzigd:15 september 2017 21:01