Skip to ContentSkip to Navigation

Language Centre

Express yourself <> understand the world
Language CentreCommunication trainingAcademic skillsManualSchriftelijk: studentenStijl

Alinea

Schrijvers laten alinea’s meestal intuïtief tot stand komen. In veel gevallen gaat dat goed, maar in deze intuïtieve aanpak kan een schrijver ook vastlopen of zichzelf verliezen in bespiegelingen, associaties en zijwegen. Vooral bij complexe onderwerpen kunnen alinea’s op deze manier ontsporen, waardoor een slechtlopende, moeilijk leesbare tekst ontstaat.

Vorm en vorming van alinea’s

Er zijn geen taalkundige criteria voor de vorm en de structuur van de alinea. In een voltooide tekst zijn alinea’s alleen te herkennen aan de lay-out: een inspringing of een witregel aan het begin en een ‘harde return’ aan het eind.

Er zijn ook geen regels voor de vorming van alinea’s. Ze kunnen tot stand komen door:

  • het aanbrengen van grenzen in al geschreven tekst: de schrijver knipt een doorlopende tekst op in delen, en kiest daarvoor plekken waarop zich ‘natuurlijke’ breuken in de informatieoverdracht voordoen
  • het creëren van tekst rondom vooraf geformuleerde kerngedachten of deelonderwerpen: de schrijver maakt in dat geval eerst een frame voor de tekst als geheel, en vult de onderdelen van dat frame geleidelijk in met tekst
  • het schrijven of reviseren van alinea’s volgens patronen: de schrijver formuleert en positioneert zinnen op zodanige wijze dat de alinea een heldere samenhang vertoont en een logische denkstap vormt in de tekst

Patronen in alinea’s

Ontspoorde of onsamenhangende alinea’s kunnen gebaat zijn bij het herschikken of herformuleren van zinnen volgens een van de volgende patronen:

Stappenpatroon

  • Een beschrijving van een procedure, fenomeen, gebeurtenis, etcetera wordt stap-voor-stap opgezet, met tijd- of plaatsbepalingen als structuursignalen. Zie bijvoorbeeld onderstaande alinea uit de regieaanwijzing van een toneeltekst:

"Een schemerige, benauwde ruimte; in het midden staat een keukenblok met drie kastjes en een druppelende kraan. Langs de zijkanten en de achterkant staan rechthoekige tafels met stoelen erachter. Op iedere tafel staat een handnaaimachine met een stuk naaiwerk, en een asbak met een rokende sigaret. Boven iedere tafel hangt een lamp. Op de voorgrond liggen lege dozen en kledingstukken."

Stapelpatroon

  • In de eerste zin, de zogenaamde topic-zin, wordt een onderwerp geïntroduceerd of een uitspraak gedaan, die in de rest van de alinea nader toegelicht of beargumenteerd wordt. De interne samenhang wordt gecreëerd met behulp van lexicale middelen (ook wel constant patroon’ genoemd. Zie bijvoorbeeld onderstaande alinea uit een reclametekst:

"Met Flic & Flac altijd een frisse geur in uw hele huis! Flic & Flac verwijdert alle nare geurtjes uit uw kleding, meubilair en gordijnen. Baklucht, rooklucht, vislucht, u kunt het zo gek niet bedenken of het verdwijnt als sneeuw voor de zon. Zelfs uw huisdieren ruiken fris nadat u ze met Flic & Flac heeft behandeld. Flic & Flac werkt meer dan 48 uur en heeft geen nare bijwerkingen."

Kettingpatroon

  • Een onderwerp of gebeurtenis wordt beschreven in zinnen die met lexicale middelen aan elkaar ‘geketend’ zijn. Zie bijvoorbeeld onderstaande alinea uit de samenvatting van een roman:

"Het boek gaat over de komst van de Antichrist. Deze komt als baby, via een wisseltruc in het ziekenhuis, terecht in het gezin van een boekhouder. Doordat dit eigenlijk een heel burgerlijke familie is, krijgt de jongen niet de opvoeding die van hogerhand voor hem gepland was. Oorspronkelijk was het de bedoeling dat hij zou worden opgevoed in een rijke diplomatenfamilie. Daar hadden ze voor de opvoeding van de jongen apart personeel in dienst. Deze functies werden vervuld door handlangers van Satan. Die komen er langzamerhand achter dat ze met het verkeerde kind te maken hebben."

Balanspatroon

  • De structuur van de alinea wordt bepaald door één of meer tegenstellingen, die met behulp van voegwoorden tegenover elkaar worden geplaatst. Het kan gaan om:
    • één grote tegenstelling:

    [zin 1, zin 2, zin 3.] Anderzijds, echter [zin 4, zin 5]

    • een serie tegenstellingen:

    [zin 1]. Echter, [zin 2]. [zin 3.] Niettemin [zin 4]

    • de driedeling these-antithese-synthese.

    [zin 1, zin 2]. Een heel andere visie, echter, [zin 2, zin 3.] Een mogelijkheid om beide standpunten met elkaar te verzoenen, [zin 4, zin 5]

Verbanden tussen alinea’s

Teksten waarvan de schrijver onvoldoende duidelijk maakt hoe alinea’s zich tot elkaar verhouden, vereisen veel puzzelwerk van de lezer. Dit kan gemakkelijk voorkomen worden. Een schrijver kan de verhouding tussen opeenvolgende alinea’s aangeven door in de eerste zin, de zogenaamde topiczin, cohesie aan te brengen met structuursignalen en lexicale middelen. De relatie tussen alinea’s kan van dezelfde aard zijn als de verbanden tussen zinnen in alinea’s (patronen in alinea’s).

Stappenpatroon

  • Een beschrijving van een procedure, fenomeen, gebeurtenis, etcetera wordt stap-voor-stap opgezet, met tijd- of plaatsbepalingen als structuursignalen:

    [al.1] Op de ochtend van de eerste dag vertrokken ze naar […].

    [al.2] De tweede dag werd een basiskamp opgeslagen. […].

    [al.3] De daaropvolgende dagen werd een veldonderzoek uitgevoerd, […].

    […]

Stapelpatroon

  • Een onderwerp wordt in de opeenvolgende alinea’s nader uitgewerkt / onderbouwd:

    [al. 1] Het schrijfonderwijs aan Amerikaanse universiteiten is veel verder ontwikkeld dan aan Europese universiteiten. […].

    [al.2] De ‘voorsprong’ heeft voor een deel te maken met maatschappelijke ontwikkelingen […]

    [al.3] Ook de opbouw van het onderwijssysteem is een factor in de grote verschillen tussen de Amerikaanse en de Europese situatie. […]

    […]

Kettingpatroon

  • Een onderwerp of gebeurtenis wordt beschreven in alinea’s die aan elkaar geketend zijn:

    [al.1] Het Afrikaanse continent is één van de weinige waar nog mensapen voorkomen. […] waaronder de gorilla, de chimpansee en de bonobo, of dwergchimpansee.

    [al.2] Deze mensapen leven van […] Hun bestaan wordt bedreigd door de verkleining van hun leefgebieden.

    [al.3] De oorzaak van het steeds kleiner worden van de habitat van de apen […] en ligt voor een deel in de talrijke (burger)oorlogen.

Balanspatroon

  • De verhouding tussen de alinea’s wordt bepaald door één of meer tegenstellingen. Het kan gaan om:
    • één grote tegenstelling (in het voorbeeld staan alleen de beginzinnen):

    [al. 1] Een belangrijk voordeel van de methode […]

    [al. 2] Een tweede voordeel […]

    [al. 3] Aan de methode kleven echter ook nadelen. Zo […]

    [al. 4] Een ander nadeel is […]

    • een serie tegenstellingen:

    [al. 1] Professor X meent dat […]

    [al. 2] Zijn collega Y beweert echter dat […]

    [al. 3.] Hiertegenover stelt X dat […]

    • de driedeling these-antithese-synthese:

    [al. 1] Volgens theorie A […]

    [al. 2] Theorie B, echter […]

    [al. 3] De twee theorieën sluiten elkaar niet per se uit. […]


Bronnen

  • Nash, W. & Stacey, D. (1997). Creating Texts. London: Longman.
  • Onrust, M., Verhagen, A. & Doeve, R. (1993).  Formuleren. Houten/Zaventhem: Bohn Stafleu Van Loghum.

© 2002 | RUG, Faculteit der Letteren, project Communicatieve Vaardigheden

Laatst gewijzigd:05 april 2019 13:34