Vrouwen in de Bijzondere Collecties (deel 4): Jantina Tammes, de eerste vrouwelijke hoogleraar
Een andere belangrijke vrouw in de geschiedenis van de Rijksuniversiteit die in deze serie niet kan ontbreken is Jantina Tammes (1871-1947). Zij was de eerste vrouwelijke hoogleraar in Groningen (1919-1937) en de tweede vrouwelijke hoogleraar in Nederland. Ze was ook de eerste hoogleraar in de genetica. Ze komt aan bod in een tentoonstelling die tot en met 8 november 2026 in het Universiteitsmuseum te zien is, met de titel ‘Van Proef tot Publiek: 225 jaar Koninklijk Natuurkundig Genootschap in Groningen’. Tammes was namelijk lid van het genootschap. Ze was een echte pionier; haar pad was niet gebruikelijk en laat haar doorzettingsvermogen zien.
Jantina Tammes was de dochter van een banketbakker, later chocoladefabrikant, en het lag voor haar niet voor de hand te gaan studeren. Na haar eindexamen aan de Middelbare School voor Meisjes in Groningen nam ze privélessen wis-, natuur- en scheikunde om als toehoorder colleges aan de universiteit te kunnen bijwonen. Ze deed dit om zich voor te bereiden op de MO-aktes, diploma’s waarmee je leraar kon worden, maar niet verder kon studeren. Ze behaalde er meerdere, onder andere in de natuur- en scheikunde en in plant- en dierkunde. Ze gaf een paar jaar les op haar oude middelbare school, maar in 1897 werd ze de assistente van de hoogleraar botanie Jan Willem Moll, die haar talenten zag.
In 1900 werd ze benoemd als lerares plant- en dierkunde aan de Rijks-HBS, een positie die ze binnen een jaar alweer op moest geven om gezondheidsredenen - ze had last van faalangst. Professor Moll bood haar toen een onbetaalde (!) onderzoeksplaats aan in zijn laboratorium. Ze zou er bijna 12 jaar blijven en veel publiceren. In 1904 publiceerde ze een belangrijk onderzoek naar de vlasstengel, waardoor ze internationale bekendheid kreeg. Een promotie was voor Tammes niet mogelijk, omdat zij geen academische studie had afgerond, maar op 5 juli 1911 ontving ze een eredoctoraat in de plant- en dierkunde van de Rijksuniversiteit Groningen. Daarna nam ze de colleges over van Professor Moll, wiens zicht achteruit ging door ziekte. In 1919 werd ze benoemd tot hoogleraar in de genetica. Ze hield deze positie tot 1937, toen ze zich terugtrok om meer onderzoek te kunnen doen. Jantina Tammes was duidelijk een zeer getalenteerd persoon met passie voor onderzoek. Ze stond bekend als een bescheiden en vriendelijk persoon, maar wat ze deed was baanbrekend.
De collegezaal op de vierde verdieping van de bibliotheek is naar haar vernoemd. De Tammeszaal wordt veel gebruikt voor evenementen en voor colleges met materialen uit de Bijzondere Collecties. In 2024 is de zaal opnieuw behangen met afbeeldingen van materiaal uit de Bijzondere Collecties, waaronder stukken uit het archief Tammes, samengesteld door Inge de Wilde, en de aankondiging van Tammes’ aanstelling als hoogleraar.
Het archief Tammes bevat daarnaast onder andere deze brief van de afscheidscommissie van Professor Tammes, die laat zien hoe gewaardeerd ze was - niet elke professor heeft zo’n uitgebreide afscheidscommissie.
Ook opvallend is dit kleine notitieboekje. Dit boekje is mijn favoriete item in haar archief. Niet alleen omdat het zo klein is, maar ook omdat het voor mij heel herkenbaar is. Er staan verschillende aantekeningen in en het is lang niet vol. Er staat o.a. een lijstje met boeken in die ze wilde lezen en aantekeningen over hoeveel kilo aardappelen en houtskool er zijn bezorgd. Zelf heb ik ook van die boekjes voor van alles en nog wat.
In de serie Vrouwen in de Bijzondere Collecties verschenen tot nu toe de volgende blogs: