Vrouwen in de Bijzondere Collecties (deel 5): Adri Buning, initiator van de Blauwe Schuit
Het laatste deel in deze serie gaat over Adriana (Adri) Jantine Buning (1896-1948). De kans is groot dat je nog nooit van haar hebt gehoord. Misschien ben je wel bekend met De Blauwe Schuit, het gezelschap dat clandestiene drukwerkjes maakte in de Tweede Wereldoorlog. Wie denkt aan De Blauwe Schuit, denkt al gauw aan Hendrik Nicolaas Werkman (1882-1945), de bekende kunstenaar en drukker van de Ploeg, die het drukwerk verzorgde en vlak voor het einde van de oorlog werd opgepakt en gefusilleerd in de bossen bij Bakkeveen. Andere hoofdpersonen van De Blauwe Schuit waren dominee August Henkels, de chemicus Ate Zuithoff, en Adri Buning. Je ziet het hele gezelschap hier op de foto.
Buning wordt weinig besproken als het over De Blauwe Schuit gaat. Misschien komt dit omdat we minder informatie over haar hebben dan over de andere leden en omdat ze al in 1948 overleed. Toch zouden we haar kunnen zien als initiator van de Blauwe Schuit. Ze was de overbuurvrouw van dominee Henkels in Winschoten en lerares klassieke talen aan het gymnasium daar - of lerares Duits, zoals andere bronnen zeggen. Of aardrijkskunde? Ik vond het gek dat de bronnen hier niet duidelijk over zijn en dit zo lastig te achterhalen is. Daarom deed ik verder onderzoek en ontdekte in dit werk dat ze promoveerde in Slavische talen in Leiden in 1927. Haar proefschrift droeg de titel: ‘De Indogermaansche athematische conjugatie in het Slavisch’. In zijn boek over Hendrik Werkman zegt Hans van Straten dat Buning lerares Duits was - niet vreemd gezien haar taalkundige achtergrond. Ik wilde dit echter verder nagaan; er moest toch betrouwbare informatie over Buning zijn van het gymnasium zelf. Ik zocht contact met Genealogie Groningen om meer duidelijkheid te krijgen over Bunings verleden in Winschoten. Wanneer ging ze er wonen? Welk vak gaf ze daar en wanneer? Een antwoord liet niet lang op zich wachten. Adriana Jantine Buning vestigde zich in Winschoten op 11 januari 1927; ze kwam uit Den Haag, waar ze op 25 juni 1896 werd geboren (Bevolkingsregister 1921-1939). Ze kwam dus al naar Winschoten in het jaar dat ze haar proefschrift afrondde. Volgens Gymnasium Winschotanum: gedenkboek bij het 125-jarig jubileum 1832-1957 werkte Buning van 1927 tot haar dood in 1948 als docent aardrijkskunde en geschiedenis op de school. Het boek benoemt alle docenten per vak, dus het lijkt erop dat ze geen klassieke talen of Duits gaf. Vanaf september 1936 was ze ook conrector. Dit betekent dat ze in de jaren dat ze actief was voor de Blauwe Schuit ook werkte als docent en conrector en dat na de oorlog bleef doen; het lijkt erop dat haar werkzaamheden voor de Blauwe Schuit tijdens de oorlog door de Duitse bezetter nooit zijn opgemerkt.
In het najaar van 1940 komen Henkels, Zuithoff en Buning voor het eerst bij elkaar bij Adri Buning thuis. Ze stelt voor dat ze het gedicht ‘Het jaar 1572’ laten drukken, een gedicht over de Nederlanden tijdens de Tachtigjarige Oorlog (1568-1648), het werd geschreven door Martinus Nijhoff en oorspronkelijk gepubliceerd ter gelegenheid van de 25e verjaardag van prinses Juliana, in 1934. Het verwijst dus niet alleen naar verzet tegen een overheerser, maar ook naar het koningshuis. Hierdoor was het een goede keuze om mensen een hart onder de riem te steken. De eerste oplage werd als nieuwjaarswens verzonden en in de zomer van 1941 werd een tweede oplage gedrukt, die door Buning werd verspreid. We hebben exemplaren uit beide oplagen bij Bijzondere Collecties.
Ook bij latere publicaties van de Blauwe Schuit speelde Buning een belangrijke rol. Zo koos ze bijvoorbeeld de teksten voor de ‘Turkenkalender 1942’, de grootste uitgave van de Blauwe Schuit tot dan toe. De titel van de publicatie verwijst naar een werk dat in 1454 door Johannes Gutenberg werd gepubliceerd. Het was een oproep om de veroveringen van het Ottomaanse Rijk te stoppen. De teksten in de Turkenkalender 1942 stammen uit de 16e en 17e eeuw en zijn patriottische teksten tegen de Spaanse overheerser. De boodschap van de kalender is duidelijk: kom in opstand tegen de veroveringen en overheersing van een nieuwe bezetter. Het werk bevat ook echt een kalender. De illustraties en vormgeving zijn in de kenmerkende stijl van Werkman.
Adri Buning was een academica die promoveerde in een tijd dat dit nog niet gebruikelijk was voor vrouwen. Ze nam een belangrijke positie in op het Gymnasium in Winschoten en handelde net zo moedig als de andere leden van de Blauwe Schuit door passende literaire teksten te vinden voor hun uitgaven en die te verspreiden. Ze is een beetje op de achtergrond geraakt, maar verdient een biografie!
In de serie Vrouwen in de Bijzondere Collecties verschenen de volgende blogs: