Barstende bubbels: Eureka! Festival brengt wetenschap en samenleving samen

Meer dan duizend mensen bezochten recent het Eureka! Wetenschapsfestival in Forum Groningen. In totaal deden 140 onderzoekers mee; vier van hen delen hier hun ervaringen. Een verhaal over het samenspel tussen kunst en wetenschap, het doorprikken van bubbels en een zichtbare universiteit.

Tekst: Jelle Posthuma 

Lezingen, installaties, workshops en performances: wie het programma van Eureka! bekijkt, duizelt het haast. Van een moleculaire schatkist tot het sociale leven van fruitvliegjes. En van een muzikale reis door je brein tot je tuin als airco: er was voor ieder wat wils tijdens het wetenschapsfestival. Dit jaar stond het thema Resilience in Times of Change centraal. Bezoekers ontdekten nieuwe manieren om vooruit te bewegen in roerige tijden.

Ook het wetenschapsfestival Eureka! moest zichzelf opnieuw uitvinden als vervolg op de European Researchers’ Night. Het evenement bestond dit jaar uit een middagprogramma, waaraan ruim 230 middelbare scholieren meededen, en een avondprogramma in Forum Groningen. Een vrijdagavond in hartje Groningen bood de perfecte gelegenheid voor een kennismaking met een breed publiek. Hoewel mensen vooraf hun tickets konden kopen, waren er ook genoeg toevallige bezoekers die tijdens een bezoek aan de bioscoop bleven hangen bij een van de vele wetenschapskraampjes of optredens. Tijdens Eureka! struikelden mensen letterlijk over wetenschap.

Authentiek gesprek en brede interesse

Bijzonder aan het festival is het samenspel tussen wetenschappers en kunstenaars. In de grote zaal van Forum Groningen vertelde Marline Lisette Wilders, universitair docent Kunst en Maatschappij, over artivisme: kunst die onrecht zichtbaar maakt en verandering teweegbrengt. Ze is met name enthousiast over de samenwerking met muzikant Ruben Hein. ‘Hoewel we het niet echt hadden voorbereid, was er een klik en kwamen we tot een spontaan en authentiek gesprek waarin we beiden onze eigen ervaringen en impressies konden delen met elkaar en het publiek.’

Het evenement bood wetenschappers bovendien de kans om nieuwe data te verzamelen. Dat laatste deden RUG-onderzoekers Xiaoyu Zhou en Janina Wildfeuer. Ze besturen hoe mensen webtoons, een soort digitale strips, lezen op hun mobiel. ‘Data verzamelen is altijd een uitdagende taak en het werven van mensen is meestal moeilijk’, zegt Wildfeuer. ‘Tijdens het festival konden we de algemene interesse in wetenschap gebruiken om mensen te vragen ons te helpen bij ons eigen onderzoek.’

35 bezoekers deden mee aan het onderzoek van Zhou en Wildfeuer. ‘Voor ons is het een makkelijke manier om data te verzamelen, al is de onderzoeksopzet tijdens een festival natuurlijk wel bijzonder en best ongestructureerd.’ Naast het verzamelen van data konden de onderzoekers met een divers publiek over hun onderzoek discussiëren. ‘Als wetenschapper sta je soms best ver van de ‘echte wereld’ vandaan’, weet Wildfeuer. Tijdens de avond merkte ze dat er bij het publiek een ‘hele brede interesse is om de wereld beter te begrijpen’, oftewel in wetenschap.

Academische bubbel

Dat beaamt RUG-promovenda Friederike Brunzema, die voor het eerst meedeed en een workshop ontwikkelde over een mysterieuze drinkbeker in de Griekse oudheid. ‘We begeven ons als onderzoekers best in een kleine bubbel van onze eigen discipline en die van de universiteit.’ Volgens de promovenda is het belangrijk om met andere perspectieven in aanraking te komen als wetenschapper. Dat geldt overigens ook voor de bezoekers. ‘Het is voor het publiek een zeldzame kans om de variatie en het belang van het wetenschappelijk onderzoek te ervaren.’

Onderzoekers konden voorafgaand aan het wetenschapsfestival een training volgen om zich op het festival voor te bereiden. Ook Brunzema deed mee aan de training. Zo hoorde ze wat andere wetenschappers en specialisten van haar workshop vonden en welke ‘blind spots’ er in haar plan voor het wetenschapsfestival zaten. ‘Ik vond het vooral erg leuk om andere jonge onderzoekers uit verschillende disciplines te ontmoeten en te zien hoe zij zich omgaan met het festival.’

Blijven ontwikkelen

Het ontwikkelen van een publieksgericht programma blijft sleutelen, weet ook onderzoeker Jiri Kosinka. Hij bestudeert hoe computers vormen, beelden en 3D-objecten kunnen maken, begrijpen en bewerken, en was al in 2022 aanwezig tijdens de eerste editie van de European Researchers’ Night, de voorloper van het Eureka-festival. ‘Eigenlijk was ons eerste programma iets te wetenschappelijk voor een breed publiek’, erkent hij.

In de loop van de jaren wisten Kosinka en zijn studenten het programma steeds beter af te stemmen op de bezoeker. ‘Dit kon alleen dankzij de wetenschapsfestival, waar we direct zagen hoe het grote publiek wel (of juist niet) reageerde op onze demo’s.’ Zijn meest recente ‘uitvinding’ voor het wetenschapsfestival is een educatieve game over de nano-auto van Nobelprijswinnaar Ben Feringa. Kosinka en zijn studenten ontwikkelden dit jaar een multiplayer game, de Nanocar Grand Prix, waardoor het publiek het tegen elkaar kon opnemen. Voor studenten is het onderdeel van een project binnen een RUG-vak. ‘Ik kan gerust zeggen dat dit de meest interactieve, leuke én leerzame demo was die we tot nu toe hebben gehad.’

Bijdrage aan de samenleving

Alle onderzoekers benadrukken het belang van het wetenschapsfestival. Kosinka: ‘We worden gefinancierd door publieke instanties, dus het is alleen maar goed dat het publiek op een toegankelijke manier leert over een deel van wat wetenschappers doen en hoe de samenleving hier, direct of op de lange termijn, baat bij kan hebben.’ Daar is universitair docent Marline Lisette Wilders het mee eens. ‘Helemaal in tijden waarin maatschappelijke en politieke steun (en dus financiering) voor onderwijs, onderzoek en innovatie niet zo vanzelfsprekend is.’

Het wetenschapsfestival moest het dit jaar stellen met een kleiner budget, maar het is dankzij de hulp van partners gelukt om opnieuw een geslaagd evenement neer te zeggen, zegt projectleider Gabriela Matouskova. De Schools for Science & Society tekenden voor de organisatie met ondersteuning van Forum Groningen, Studium Generale, het Universiteitsmuseum, Young Academy Groningen en Science LinX. Ze benadrukt bovendien het belang van de 45 vrijwilligers tijdens de avond.

De avond in het Forum was het sluitstuk van een lange voorbereiding die zich kenmerkte door spreadsheets, budgetten, ontelbare e-mails en lastminute fixes, vertelt Matouskova. ‘Maar als de deuren opengaan, en je ziet mensen experimenteren, lachen, vragen stellen en ontdekken, dan zie je dat al het harde werk zinvol is geweest.’