Hiphop als kritische lens om de wereld door te zien

Van 18 tot en met 21 maart verandert Groningen voor even in de hiphophoofdstad van Europa. Met het congres Things Done Changed hopen organisatoren en hiphop-onderzoekers Steven Gilbers (RUG) en Dastan Abdali (Universiteit Leiden) de liefde voor hiphop – als cultuur én waardevol wetenschappelijk onderzoeksveld – te verspreiden.

^{Tekst: Lieke van den Krommenacker}

Vaak als ze samen onderweg zijn, bijvoorbeeld naar een hiphopcongres in Tsjechië, doen ze een rijmspelletje. Zodra een van de twee een woord of een zin zegt, die de ander aanspreekt qua klank, begint diegene daarop te rijmen. ‘Dus je abstraheert de woorden van hun inhoud en onderbreekt de ander met rijmwoorden. Bijvoorbeeld: “Krommenacker, pottenbakker, domme stakker.” En dan gaat de ander weer. Zo blijft het steeds heen en weer gaan,’ zegt Dastan Abdali. Steven Gilbers vult lachend aan: ‘Het is een soort mix van kunst en ADHD, denk ik.’

Gilbers en Abdali houden zich zowel in hun werk als daarbuiten bezig met taal, samenleving en muziek – en hiphop in het bijzonder. Beiden zijn rapper én doen academisch onderzoek naar hiphop. Gilbers, universitair docent Engelse taalkunde, promoveerde op de taal en rapstijl van de in 1996 doodgeschoten rapper Tupac Shakur. Antropoloog Abdali is bezig aan zijn promotieonderzoek naar de maatschappelijke impact van hiphop-beoefenaars in Nederland. Samen met een derde collega, universitair docent Alex de Lacey populaire muziek, organiseren de collega’s en vrienden dit voorjaar de negende editie van de jaarlijkse European Hip Hop Studies Conference: Things Done Changed – Hip Hop Futures for a World on Fire. Het congres, opgezet in samenwerking met het Groninger Museum dit keer, staat volledig in het teken van hiphop als cultuur, kunstvorm en wetenschapsgebied. 

Op de kaart

Gilbers: ‘We krijgen de kans om hiphop groot op de kaart te zetten. Of in elk geval: de hiphopwetenschap. Met dit congres brengen we de academische en muzikale wereld bij elkaar op een schaal die nog niet eerder is gebeurd. Er komen mensen uit Amerika, Zuid-Afrika, Nieuw-Zeeland en heel Europa, maar ook uit de lokale en landelijke hiphop-scene. Allemaal om te laten zien dat hiphop-studies een belangrijk veld is. Maar ook om ons vakgebied kritisch tegen het licht te houden: wat kunnen en willen we ermee in de toekomst?’

Voor Gilbers en Abdali is er geen twijfel over mogelijk: wie beter wil begrijpen hoe de wereld in elkaar zit, kan niet om hiphop heen. Neem de geschiedenis van Nederland, zegt Abdali. ‘Ik zeg altijd dat je niet naar de recente Nederlandse geschiedenis kunt kijken zonder naar de Nederlandse hiphopgeschiedenis te kijken. Die is nog relatief weinig in kaart gebracht.'

'Hiphop heeft ervoor gezorgd dat allerlei verschillende gemarginaliseerde groepen, maar ook inheemse Nederlanders, een plek hadden om te bestaan. Hiphop maakte de multiculturele samenleving al mogelijk voordat mensen überhaupt spraken over diversiteit en inclusie. Vanuit hiphop is er een gemeenschappelijke taal en een manier van zijn ontstaan, waarbinnen veel mensen uiting konden geven aan hun problemen. Het heeft ook een sterke link met onze koloniale geschiedenis en allerlei postkoloniale migratiestromen.’

Invloedrijk en politiek

Hiphop ontstond in de jaren zeventig in Amerika, uit verzet tegen de erbarmelijke sociaaleconomische positie van veel Afro-Amerikanen, latino’s en migranten uit het Caribisch gebied. DJ Kool Herc uit New York begon in achterstandswijk The Bronx te experimenteren met nieuwe, experimentele muziek. Zijn beats staan aan de basis van wat wij nu kennen als hiphop; het muziekgenre dat uitgroeide tot een invloedrijke subcultuur met een sterk politiek karakter.

‘Kijk naar de huidige burgemeester Zohran Mamdani van New York,’ zegt Gilbers. ‘Die heeft een ontzettend duidelijke link met de hiphopcultuur. Dat zie je terug in hoe hij zich presenteert, in zijn speeches maar ook op sociale media. Dat maakt het de moeite waard om te bestuderen. Hiphop is gebouwd op het uitdragen van bepaalde waardes. Denk aan competitie en authenticiteit. Die spelen natuurlijk ook in de wereld buiten hiphop een rol, maar bestaan in hiphopcontext vaak in uitvergrote versie. Dat maakt dat je ze makkelijk kunt observeren.’

Snelkookpan

Een sprekend voorbeeld is Gilbers’ Tupac-onderzoek. De fameuze gangsterrapper verhuisde op zeker moment van de Oost- naar de Westkust van de Verenigde Staten. Met als gevolg dat hij zich vanwege een persoonlijk conflict actief tegen de Oostkust keerde. Gilbers: ‘En wat zag ik daarin? In de periode dat hij anti-Oostkust werd veranderde zijn accent extreem veel sneller dan daarvoor. Zijn muziek werd ook steeds meer Westkust-achtig, qua ritme en melodieën. Hij ging zelfs bijna overdreven West Coast klinken, om te compenseren dat hij daar niet oorspronkelijk vandaan kwam maar nu wel het boegbeeld van de regio was. Deze ontwikkeling laat heel duidelijk zien hoezeer taal en identiteit met elkaar verbonden zijn.’

Dit is slechts één casestudie, benadrukt Gilbers. ‘Maar het is natuurlijk groter dan dat.’ Wie vanuit Groningen of Friesland naar Drenthe of de Randstad verhuist, zal misschien eenzelfde verschuiving doormaken. ‘Ga je van Amsterdam naar Rotterdam, dan is het effect waarschijnlijk nog sterker omdat de rivaliteit tussen die twee steden groter is. Het fijne aan hiphop is, dat het een soort snelkookpan voor dit soort processen is.’

Hakenkruis

Abdali, die net als Gilbers opgroeide in Groningen, dook voor zijn onderzoek onder andere in de lokale hiphopgeschiedenis. Die zonder meer markant te noemen valt. ‘Ik heb vooral gekeken naar Zombi Squad, een hiphopgroep uit de jaren ’80 en ’90,’ zegt hij. ‘Die ageerde heel sterk tegen het toenemend racisme, neonazisme en antisemitisme, in Nederland maar ook Europa.’ Directe aanleiding was het feit dat de leider van het neonazistische Aktiefront Nationale Socialisten (ANS) in Beijum woonde: Eite Homan. Zijn partij propageerde een homogeen wit Europa en zocht in ‘nieuwkomers’ een zondebok voor de maatschappelijk problemen van die tijd. 

Zombi Squad – zonder ‘e’, vanwege de negatieve connotatie van het woord zombie – bestond juist uit deze nieuwkomers, met een multiculturele achtergrond. Ronduit onvergetelijk is hun optreden in Vera op 5 maart 1993, door Abdali beschreven in een hoofdstuk uit het boek Wereldsteden van de Lage Landen (Atlas Contact, 2025). Deze avond bestormen leden van de groep, die in het voorprogramma staat van de Amerikaanse rapper Paris, met bivakmutsen en honkbalknuppels het podium, waarop een kolossaal piepschuimen hakenkruis het moet ontgelden. In het eerste couplet wendt frontman Sherlock Telgt zich tot neonazi’s en hun aanhangers. Voor een uitzinnig publiek zingt hij: ‘You got the rights to say Blacks this and Jews that. We got the right to say: Nazi punks better be dead.’

Representatie

Abdali: ‘Ik heb van veel mensen uit de scene gehoord dat ze blij zijn dat ik dit stuk hiphopgeschiedenis op papier heb gezet. Dat was eerder nog niet gebeurd. Zij voelen zich gezien en erkend. Het is waardevol dat ik op deze manier kan bijdragen aan de representatie van gemarginaliseerde groepen. Hun perspectief wordt zo vaak over het hoofd gezien.’ Hiphop, benadrukt Abdali, is niet zozeer een op zichzelf staand onderzoeksobject, maar juist een lens om de samenleving door te bestuderen. 

‘En daarmee een serieuze discipline,’ zegt Gilbers. ‘Voor ons is dat al wel duidelijk. Maar we horen nog te vaak van mensen uit de hiphopgemeenschap: de universiteit is geen plek voor mij, dat zijn niet mijn soort mensen.’ Met het congres hopen de onderzoekers het tegendeel te bewijzen. ‘Door het podium te bieden aan uiteenlopende hiphoponderzoekers en -beoefenaars, kunnen we indirect bijdragen aan een hiphoptoekomst voor een world on fire. Het is zo belangrijk dat getalenteerde en betrokken mensen zich op een kritische manier met de wereld bemoeien. Ik hoop dat zij hun weg naar de universiteit vinden. En andersom.’