'Leren samenleven is geen utopisch ideaal, maar praktische noodzaak'

Vluchtelingen hebben recht op bescherming en staten moeten die rechten respecteren. Dat is de kern van het internationale Vluchtelingenverdrag van 1951 dat dit jaar 75 jaar bestaat. Maar in het hedendaagse debat gaat het over het beperken van het aantal asielzoekers, het terugdringen van overlast en de bedreiging van onze veiligheid. En vooral: hoe we de toestroom kunnen beheersen. Senka Neuman-Stanivukovic stelt iets anders voor. Namelijk dat we gaan kijken naar hoe verschillende geschiedenissen van ontheemding met elkaar verbonden zijn. Ook met die van ons.

_{Tekst: Helma Erkelens / Foto: Reyer Boxem}

Neuman-Stanivukovic signaleert twee dominante beelden: ‘In het ene zijn vluchtelingen vooral slachtoffers die gered moeten worden; in het andere zijn ze een bedreiging die moet worden beheerst. Beide beelden reduceren mensen tot categorieën en laten weinig ruimte voor hun eigen geschiedenis, ambities en handelingsvermogen.

Neuman-Stanivukovic is universitair hoofddocent aan de Faculteit der Letteren en daarnaast verbonden aan de leerstoelgroep Global Political Anthropology. In haar onderzoek kijkt ze vanuit een ander perspectief: 'Mensen hebben zich altijd verplaatst en zullen dat blijven doen als gevolg van oorlog, geweld, klimaat, milieuproblemen en ongelijkheid. Tegen die achtergrond is leren samenleven geen utopisch ideaal, maar een praktische noodzaak. Als er al een utopisch idee schuilt in het hedendaagse migratiedebat, dan is het de gedachte dat muren, hekken en steeds strengere controles ergens een oplossing voor zullen bieden.’ 

Verschuivende ideeën over bescherming

‘Hoe bescherming wordt georganiseerd zegt iets over hoe samenlevingen denken over rechten, verantwoordelijkheid en politieke gemeenschap’, vertelt ze. Haar onderzoek richt zich op de vraag onder welke omstandigheden mensen daadwerkelijk rechten kunnen opeisen, waaronder het recht op bescherming zoals dat 75 jaar geleden door de Verenigde Naties werd vastgelegd in het Vluchtelingenverdrag. ‘Dat betekent dat we in Groningen onderzoek doen  naar grenzen, asielprocedures, opvanglocaties en andere instituties, maar ook naar de manieren waarop mensen met deze omstandigheden omgaan, erop reageren en er hun weg in vonden en vinden.’ 

Door verschillende ervaringen van ontheemding te verbinden onderzoekt ze hoe ideeën over bescherming, solidariteit en verantwoordelijkheid door tijd en ruimte heen worden gevormd. ‘Bijvoorbeeld, nu worden mensen ondergebracht in juridische categorieën, onderworpen aan administratieve procedures en beoordeeld op basis van politieke prioriteiten nog voordat hun verzoek om bescherming inhoudelijk wordt behandeld. Dat kan ook anders.’

Europese ontheemden

Het onderzoek van Neuman-Stanivukovic brengt onbekende, vergeten geschiedenissen naar de oppervlakte. ‘Onder de miljoenen ontheemden in de Tweede Wereldoorlog waren ook vluchtelingen uit Griekenland en de Dalmatische kust. Zij vonden bescherming op plekken als Damascus en El Shatt in de Sinaïwoestijn. Zo zijn er veel meer Europese vluchtelingen geweest voor wie bescherming buiten Europa werd georganiseerd. In kampen die niet alleen plaatsen van opsluiting waren maar ook plekken waar onder onderwijs, werk, cultuur en politieke gemeenschappen vorm kregen.’

Andere perspectieven

Dit voorbeeld doet beseffen dat de geschiedenis van vluchtelingenbescherming vaak wordt verteld als iets wat alleen Europa betreft, terwijl de plekken waar bescherming werd georganiseerd geografisch veel diverser waren. Neuman-Stanivukovic: ‘Na 1945 raakten opnieuw mensen ontheemd. Deze verplaatsingen hielden verband met oorlogen en politieke conflicten, maar ook met bredere processen van dekolonisatie en staatsvorming die de politieke kaart van grote delen van de wereld ingrijpend veranderden.’ 

Oude reisroutes

Een ander onbekend verhaal is dat geschiedenissen van ontheemding vaak met elkaar verbonden zijn door routes, landschappen en infrastructuren waarlangs mensen zich in verschillende perioden hebben verplaatst. Ook daar doet ze onderzoek naar. 

‘Veel van de wegen, grensovergangen, bossen en bergpaden die werden gebruikt door mensen die in de jaren negentig uit Bosnië, Kroatië en Kosovo vluchtten, maakten later deel uit van de latere reisroutes van mensen uit Syrië, Afghanistan, Bangladesh, Palestina en andere plaatsen. De zogenoemde Balkanroute. Tijdens de Tweede Wereldoorlog waren het routes en schuilplaatsen voor mensen die vervolging ontvluchtten en voor het antifascistische verzet. Door deze te volgen onderzoek ik hoe verschillende geschiedenissen van ontheemding, mobiliteit en solidariteit via dezelfde plaatsen met elkaar verbonden raken en doorwerken in het heden. Hoe blijven zulke plekken, die vaak niet meer bestaan, en hun geschiedenissen doorwerken in hedendaagse opvattingen over toevlucht en bescherming?’

Verbreed het vluchtelingendebat

Voor Neuman-Stanivukovic moet het vluchtelingendebat niet alleen over beheersing en terugkeer gaan, maar ook over welke kennis we verzamelen. ‘Veel kennis over asiel en migraties is gebaseerd op statistieken, beleidsdocumenten, juridische categorieën en grensregistraties. Hoewel deze bronnen onmisbaar zijn, vertellen zij vooral hoe we vat proberen te krijgen op migratie. Mijn onderzoek brengt ook andere bronnen in beeld: herinneringen, verhalen, objecten, tekeningen, omgevingssporen en alledaagse ervaringen. Samen vormen zij een rijker archief van migratie, waarin zichtbaar wordt hoe mensen verplaatsing ervaren en hoe verschillende geschiedenissen van ontheemding met elkaar verbonden zijn.’

Wereldvluchtelingendag

De Wereldvluchtelingendag van 20 juni ziet Neuman-Stanivukovic als een uitnodiging om anders naar ontheemding te kijken. ‘Over vluchtelingenbewegingen wordt vaak gesproken alsof ze beginnen en eindigen met een specifieke crisis. Mijn onderzoek laat iets anders zien. Mensen hebben zich altijd verplaatst en zullen dat ook blijven doen, ongeacht hoe streng grenzen worden bewaakt. De routes, plekken en infrastructuren waarlangs mensen zich bewegen dragen sporen van eerdere reizen, conflicten en vormen van solidariteit. Tegen die achtergrond is leren samenleven geen utopisch ideaal, maar een praktische noodzaak.’

Ze noemt deze dag een kans om stil te staan bij de geschiedenissen van oorlog, ontheemding, toevlucht en solidariteit. ‘Verhalen die verschillende plaatsen en generaties met elkaar verbinden, verhalen die met mensen meereizen.’

Nadenken over mobiliteit, bescherming, solidariteit en samenleven in een wereld die altijd in beweging is
Deze vragen staan ook centraal tijdens het Euroculture Festival Reimagining Europe: Connectivity, Creativity, Care in in a Changing World; Groningen (29 juni–4 juli). Onderzoekers, kunstenaars, beleidsmakers, studenten en maatschappelijke partners gaan daar met elkaar in gesprek over nieuwe manieren om na te denken over mobiliteit, bescherming, solidariteit en samenleven in een wereld die altijd in beweging is.

Senka Neumann-Stanivukovic is s universitair hoofddocent aan de Faculteit der Letteren en daarnaast verbonden aan de leerstoelgroep Global Political Anthropology.