Veerkracht lokale gemeenschappen is essentieel voor wederopbouw

Woningen, gebouwen en infrastructuur vernietigd. Uniek historisch erfgoed verwoest. Gemeenschappen verscheurd. Mensen getraumatiseerd. Dat was de situatie in 2017 in de Noord-Iraakse stad Mosul nadat Islamitische Staat (IS) was verslagen. Hoe bouwen mensen hun samenleving weer op na een periode van conflict? Kiki Santing, gespecialiseerd in vraagstukken rondom religie, politiek en sektarisme in het Midden-Oosten, doet er onderzoek naar. Veerkracht, gedeeld belang en een gezamenlijk verleden vormen daarin een belangrijke basis.

_{Tekst: Helma Erkelens / Foto: Courtney Bonneau}

Hoewel er in Mosul nog veel moet gebeuren, is inmiddels ook veel hersteld. De wereldberoemde Al-Nuri moskee staat er weer. Dankzij enorme subsidies van de Verenigde Arabische Emiraten en de Europese Unie, en samenwerking van UNESCO, het ministerie van cultuur in Bagdad, lokale partners en tal van experts. Maar de Oude Stad rondom de oude moskee is nog grotendeels onbewoonbaar. Voor talloze beschadigde gebouwen en monumenten staat geen zak met geld klaar, voor herstel van het sociale weefsel en de gehavende levens van mensen evenmin. De mateloze ingewikkeldheid van de politieke, religieuze en economische situatie in Irak lijkt de wederopbouw in de weg te staan en daar komt de recente oorlog in de regio nog eens bovenop. 'Lijkt', zegt universitair docent Santing met nadruk. 'Want tóch gebeurt het.'

Belangrijk is de wens er samen weer iets van te maken

Sinds 2023 doet ze onderzoek naar de menselijke kant van wederopbouw. Ze reist regelmatig naar Noord-Irak om sleutelfiguren te interviewen uit allerlei geledingen van de bevolking, zoals lokale politici, militairen, architecten, kunstenaars, ondernemers, medewerkers van een ontmijningsbedrijf, van universiteiten en lokale en internationale ngo’s. Merendeels Irakezen. Santing vraagt wat de successen en uitdagingen zijn. 'Wie hebben zij nodig om dingen voor elkaar te krijgen? Hoe probeert een lokale soennitische politicus bijvoorbeeld te bewerkstelligen dat erfgoed van de soennitische gemeenschap wordt herbouwd, binnen een politiek systeem waarin juist sjiitische actoren dominant zijn?'

Met het spinnenweb dat zo ontstaat, maakt Santing de geitenpaadjes zichtbaar die mensen in Mosul volgen om dingen voor elkaar te krijgen en wat de lessen zijn. 'Er zijn echt prachtige initiatieven ontstaan vanuit de gemeenschap, los van oorlog, conflict en slechte gevoelens naar elkaar. De gemene deler is de liefde voor de stad en de wens om er samen weer iets van te maken.'

Foto's van vroeger als geheugen van de Oude Stad

Herstel begint met puinruimen, het herstellen van basisvoorzieningen en brood op de plank. Scholen die weer open zijn, vuilnis dat wordt opgehaald, ziekenhuizen die functioneren. 'Als die dingen staan, krijgen mensen ruimte om zich in te zetten voor wat zij van waarde vinden.'

Als bewijs van lokale veerkracht pakt Santing een vuistdik boek vol afbeeldingen uit de kast, gemaakt door doctor Sahar, architect en docent aan de universiteit van Mosul. 'Ze vluchtte voor IS en bij haar terugkomst ging ze samen met haar studenten vastleggen wat er nog over was van de Oude Stad: mozaïeken, ornamenten, structuren, reliëfs, tegeltjes, patronen, afmetingen, verhoudingen… Ze zochten tussen het puin en iedereen die ze kende vroeg ze om foto’s. Dwars door alle scheidslijnen heen betrok ze mensen bij haar project en maakte ze digitale reconstructies.'

Het resultaat is dit boek: het geheugen van de gebouwen in de Oude Stad. 'Doctor Sahar maakte het in haar eigen tijd, betaalde het uit eigen zak. Ze stuurt het naar musea in Irak en in het buitenland en UNESCO-teams die in de Oude Stad werken, zodat die het wiel niet opnieuw hoeven uit te vinden.'

Gedeeld belang overbrugt verschillen

Het is de kracht van het gedeelde belang die Santing met haar onderzoek zichtbaar maakt. Ze laat zien dat al samenwerkend scheidslijnen worden overbrugd, in ieder geval tijdelijk, en hopelijk heelt dat op den duur ook oude wonden.

Zo interviewde ze ook een lokale ngo die zich bezighoudt met het herstel van de tombe van de profeet Jonas (Nabi Younes in het Arabisch), voor jodendom, christendom en islam een belangrijke plek. 'Die man doet dat als vrijwilliger. ’s Avonds zoekt hij met andere vrijwilligers lokaal en internationaal naar fondsen, hij brengt vertegenwoordigers bij elkaar van heel veel verschillende groepen die aan touwtjes kunnen trekken en deuren kunnen openen. Hij snapt dat hij iedereen nodig heeft om die tombe te herbouwen.'

Zo herstelt de gemeenschap in het overwegend soennitische Mosul, dat voor het sjiitische centraal gezag in Bagdad soms weinig prioriteit heeft. In een situatie waarin pro-Iraanse sjiitische milities grotendeels de macht in handen hebben, maar geen eensgezind blok vormen; ze zijn verbonden aan verschillende religieuze en politieke groeperingen met ieder eigen belangen. In een stad waarin inwoners die betrokken waren bij terreurdaden en slachtoffers elkaar dagelijks kunnen tegenkomen.

Internationale geldschieters ontberen kennis lokale religies

Lang niet alles lukt. Zo is de afhankelijkheid van buitenlands geld groot. In een speelveld als Mosul zijn landen en internationale hulporganisaties terughoudend om projecten te financieren. Want komt het geld wel terecht op de juiste plek? En kun je er veilig werken?

Een ander struikelblok is een gebrek aan kennis bij internationale geldschieters over lokale religieuze instituties en praktijken. Santing vertelt over de directeur van de voetbalbond, die ervoor wil zorgen dat kinderen in Mosul weer kunnen voetballen. 'Hij vond een westerse sponsor die een x-aantal meisjeselftallen eiste. Maar in een conservatieve islamitische stad als Mosul is het zeer ongebruikelijk dat meisjes voetballen. De directeur kon via via een paar christelijke meisjes vinden maar, zei hij: "ik krijg niet zoveel meisjeselftallen bij elkaar als mijn sponsor vraagt", met als gevolg dat het geld uiteindelijk niemand bereikt.'

Noodzaak van smeergeld aanvoelen

Ook voelen buitenlandse organisaties soms onvoldoende aan hoe je moet opereren in een instabiele regio waar milities de dienst uitmaken. 'Stel, een accountant moet verantwoorden waar de subsidie aan is uitgegeven. Hoe ga je die tien procent smeergeld inboeken die je moest betalen om langs een checkpoint te komen? Hoe zet je in de boeken dat je ongevraagd van een militie een gewapend konvooi meekrijgt naar een archeologische site tegen vijfhonderd dollar per dag? Dit is geen pleidooi voor smeergeld, maar zonder betaling was er helemaal niets mogelijk geweest. Tegelijkertijd roept dit ook ethische vragen op: aan wie wordt het geld eigenlijk uitgegeven?'

Ook voor de moslim was de kerk belangrijk

Santings onderzoek maakt inzichtelijk waarom dingen lukken en waarom ze spaak lopen in Mosul. Het laat ook zien dat vooronderstellingen vanuit je eigen culturele perspectief je in de weg kunnen staan. Bijvoorbeeld dat iedere groepering puur en alleen voor het eigen belang zou gaan. 'Een islamitische inwoner van Mosul vertelde me in tranen hoe belangrijk een vernielde kerk voor hem was. Hij was er vrijwilliger en stak veel tijd in het helpen bij de wederopbouw. Waarom? Hij was ernaast opgegroeid, had er vriendjes gehad. Voor hem was de kerk een herinnering aan zijn jeugd, aan de geschiedenis van zijn stad, belangrijk voor zijn identiteit.'

Ooit zullen ook plekken in Gaza, Zuid-Libanon, Syrië, Iran en vele andere plekken in de wereld een vergelijkbaar proces van wederopbouw doormaken. 'Ook dat zal een samenwerking zijn van lokale, regionale en internationale actoren die hun eigen web moeten weven om dingen voor elkaar te krijgen. Sommige van die actoren zijn universeel.' De Mosul-studie biedt daarmee een waardevol vertrekpunt.

Kiki Santing is Universitair Docent Midden-Oostenstudies van de Rijksuniversiteit Groningen; een interdisciplinaire opleiding met een bachelor-, master-, en minorprogramma.

De kennis er ervaringen van de wederopbouw van Mosul zijn vastgelegd in het boek 'Reconstructing Mosul: Occupation, destruction and rebuilding'. Kiki Santing werkte voor dit boek samen met Courtney Bonneau (fotografie) en Stella Martany (journalist).
Klik hier om het boek te bestellen >>