Skip to ContentSkip to Navigation
OnderwijsStudievoorlichtingMeer keuzeactiviteitenScholierenacademieStudieondersteuningProfielwerkstukAlfasteunpuntFilosofie

Denken over kunst: Esthetica

Een poedel
Een poedel

Vind je dit plaatje mooi? Het is een van ballonnen gemaakte poedel van Jeff Koons, één van de bekendste Amerikaanse kunstenaars van deze tijd. Misschien vind je het werk wel erg lelijk, maar zou dat ook betekenen dat het geen kunst is?

Vroeger was schoonheid een belangrijk criterium om te zeggen of iets kunst was, maar tegenwoordig maakt het voor veel mensen niet meer uit. De kunstenaar kan ook andere doelen dan schoonheid nastreven; kunst hoeft niet per se mooi te zijn. Toch speelt het onderscheid tussen mooi en lelijk in vrijwel alle kunstvormen nog steeds een rol.

De artiest is trouwens niet de enige die zich bezighoudt met de vraag wat mooi en wat lelijk is. Door de eeuwen heen hebben veel filosofen zich met deze vraag beziggehouden.  Ze ontwikkelden flink uitgewerkte kunsttheorieën. Met een deftig woord wordt dit esthetica genoemd, oftewel de leer van het schone en het lelijke. Voor je profielwerkstuk zou je één of meerdere kunsttheorieën kunnen bestuderen en met elkaar vergelijken. Bovendien is het onderdeel esthetica bij uitstek geschikt voor een profielwerkstuk over filosofie en CKV. Hoe kan het werk van de Amerikaanse filosofe Martha Nussbaum dat van Jan Wolkers verduidelijken? En wat is de taak van kunst: puur vermaak of verbetering van je karakter?

Plato: een timmerman is meer waard dan een kunstschilder

De Griekse filosoof Plato (400 v. Chr.) had geen hoge dunk van kunst. Hij vond dat een goede timmerman veel belangrijker werk verzette dan een dichter of kunstschilder. Dat heeft alles te maken met zijn filosofische ideeën. Plato geloofde namelijk dat alles wat je ziet, bijvoorbeeld een tafel, een afspiegeling is van een mooiere wereld. In die betere wereld vind je de ideale Vormen van de dingen op aarde. Zo is een tafel de afspiegeling van de ideale Vorm Tafelheid. Volgens Plato denkt een ambachtsman goed na over de Vorm Tafelheid voordat hij een tafel in elkaar zet. Een kunstschilder kijkt alleen naar de tafel die een timmerman gemaakt heeft en schildert hem na. Hij maakt een imitatie van een imitatie, waardoor zijn werk minder waard is.

Plato vond het belangrijk dat kunst je een beter mens maakte. Hij had daarom een hekel aan kunst vol geweld, zoals de toneelstukken van zijn tijd. Als je veel naar zulke toneelstukken keek, werd je volgens Plato een slecht mens.

De kritiek van Aristoteles op Plato

Aristoteles, de belangrijkste leerling van Plato, was het op veel punten niet met zijn leermeester eens. Behalve op de Vormenleer had hij kritiek op Plato's kunstopvatting. Hij vond dat je van gewelddadige of immorele kunst helemaal geen slecht mens werd. Het is juist goed om naar heftige toneelstukken te kijken, want daar kun je je negatieve emoties in kwijt. Kunst maakt je geest dus schoon, zodat je geen last meer van agressie en andere driften hebt.

Voor je profielwerkstuk zou je Plato's kunsttheorie met die van Aristoteles kunnen vergelijken. Het is ook interessant om de vraag te onderzoeken of je van kunst een beter mens moet worden. Hoe denk je hier zelf over? Als je veel bloederige films bekijkt of gewelddadige computerspelletjes speelt, word je dan zelf ook gewelddadig?

- Hier vind je meer informatie over Plato en Aristoteles.

Schopenhauer en de muziek

Stel je voor: je verkering is uit, je haalt de laatste tijd alleen maar onvoldoendes en je hond is weggelopen. Kortom: alles zit je tegen. Wat doe je dan? Misschien ga je op je kamer zitten en zet keihard je lievelingsmuziek op. De muziek helpt je dan om even niet over je verdriet na te denken. Maar hoe kan dat? Wat is er zo bijzonder aan muziek?

Een filosoof die zich uitgebreid met muziek heeft beziggehouden, was de Duitser Arthur Schopenhauer (1788-1860). Hij geloofde dat muziek de allerhoogste vorm van kunst was. Schopenhauer had een hele pessimistische kijk op het leven. Volgens hem was het leven lijden, omdat we steeds wat anders verlangen en nooit tevreden zijn. Aan deze ellende komt nooit een einde, omdat het verlangen nooit stopt. Ook in de dood vind je geen verlossing, want je wordt in één of andere vorm weer opnieuw geboren.

Gelukkig kun je door het intensief van luisteren naar muziek wel tijdelijk verlost worden. Muziek is volgens Schopenhauer een soort afbeelding van het leven. Als je naar muziek luistert, kijk je naar het leven. Daardoor word je helemaal rustig en heb je geen last meer van verlangens of verdriet.

Voor een profielwerkstuk kun je bijvoorbeeld Schopenhauer met Plato vergelijken. Ook kun je een fragment van Schopenhauer over muziek lezen en analyseren. Ben je het met Schopenhauer eens dat muziek de hoogste kunst is, of zijn er goede redenen om een andere kunstvorm hoger aan te slaan? Gebruik je jouw favoriete popsong inderdaad als 'bevrijding' als je je treurig voelt?

- Hier vind je meer informatie over Schopenhauer.

Kunst: binnen of buiten de maatschappij?

Vergelijk deze twee gedichten eens met elkaar:

Oote

Oote oote oote
Boe
Oote oote
Oote oote oote boe
Oe oe
Oe oe oote oote oote
A
A a a

30 januari 1903

Er is iets groots in ons klein land geschied.
Hebt ge 't gehoord? de spoorarbeiders hebben
uit vrijen wil de havenarbeiders
gesteund, niet voor zichzelf maar slechts voor hen.

De brand der solidariteit is overgeslagen -
Het brandt breeder - allen voor één
en één voor allen in de arbeidersklasse!

Dat is het vuur waarin de oude wereld
verteert, dat vuur blijft alleen, alleen, over
en dat vuur, dat is, dat is de nieuwe wereld.

Het eerste gedicht is van de dadaïst Jan Hanlo, het tweede van de socialist Herman Gorter. Als je de gedichten leest, valt het meteen op dat het tweede iets over de maatschappij zegt en het eerste helemaal niets.  Dit heeft te maken met de filosofische vraag naar de rol van kunst. Moet zij binnen of juist buiten de maatschappij staan?

Nussbaum: door literatuur te lezen leer je denken
Nussbaum: door literatuur te lezen leer je denken

Nussbaum

Martha Nussbaum, één van de bekendste Amerikaanse filosofen van dit moment. Volgens haar moet kunst direct met ons communiceren. Kunst, en dan vooral literatuur, kan ons helpen om onszelf en de wereld om ons heen te begrijpen. Door te lezen verplaats je je in de karakters van de hoofdpersonen en leer je goed na te denken over je eigen leven.

Het kan leuk mijn om een combinatie-opdracht tussen filosofie en Nederlands te maken. Je kunt bijvoorbeeld een roman van Hermans of Wolkers lezen aan de hand van fragmenten uit Nussbaum. Welke zaken over de wereld en het menselijk handelen heb je door het lezen van het gekozen boek geleerd? En met welke handelingen van de hoofdpersonen was je het eens of oneens? Misschien heb je zelfs wel een waarheid voor jezelf in de literatuur gevonden...

- Hier vind je meer informatie over Nussbaum.

- Op onze site vind je ook informatie over Nussbaum en filosofie van de emoties.

Meer weten?

Voor al je vragen over het maken van een profielwerkstuk over esthetica kun je bij het Alfasteunpunt terecht. Email: alfasteunpunt@rug.nl.

Laatst gewijzigd:09 oktober 2017 13:45