Verbannen literatuur

Waar dictatoriale of zelfs totalitaire regimes heersen, is weinig vrijheid. Mensenrechten als vrijheid van meningsuiting en persvrijheid gelden dan dikwijls niet meer. Vooral op het gebied van de kunsten bepalen regeringen dan wat wel en niet gepubliceerd mag worden. Alles wat tegen de officiële lijn in gaat, en bijvoorbeeld een kritisch licht werpt op de heersers, wordt dan verboden en/of gecensureerd. Niet voor niets behoren schrijvers maar ook historici vaak tot de eerste vijanden en vluchtelingen van zo'n regime. Maar ook de katholieke kerk heeft zo zijn geschiedenis met censuur.

In de geschiedenis, maar ook in het heden, zit het boordenvol van voorbeelden. Het is een mooi onderwerp voor je profielwerkstuk. Hieronder werken we twee voorbeelden uit, maar er zijn legio andere regimes en landen waarvan je de verboden en verbannen literatuur kunt uitzoeken. Hoe zat het bijvoorbeeld in de DDR of in de Sovjetunie? Maar ook nu nog zijn er regeringen die boeken verbieden. Hoe zit dat bijvoorbeeld in het Cuba van Fidel Castro? Mag in China en in de VS alles gelezen worden? En wat te denken van Iran, daar veroordeelde de regering Salman Rushdie tot de doodstraf vanwege zijn The satanic verses, dat erg kritisch is ten opzichte van de islam. En hoe zit dat precies in Nederland (kun je bijvoorbeeld zomaar Hitlers Mein Kampf uit de bieb halen)?

Wanneer je je profielwerkstuk over dit onderwerp schrijft, is het het handigst om een bepaald land, gebied of geloof in een bepaalde tijd te nemen. Zoek dan uit wat voor literatuur verboden werd en waarom. Werden of worden de schrijvers ook echt vervolgd, of 'slechts' gedwongen om niet meer te publiceren? En wat is er van hen terecht gekomen?

Uitgeverij Querido en de Duitse schrijvers

Voor de Tweede Wereldoorlog waren Duitsland en Nederland op cultureel gebied nauw met elkaar verbonden. Na 1945 is dat behoorlijk veranderd, zodat het lastig is om je voor te stellen hoe sterk die beïnvloeding was. Vroeger stond Duitsland net zo in het voetlicht als nu Amerika en Groot-Brittannië: in Nederlandse tijdschriften en kranten kregen nieuwe publicaties van Duitse schrijvers altijd veel aandacht, en men was op de hoogte van actuele Duitse ontwikkelingen in bijvoorbeeld kunst, toneel en wetenschap. Een compleet andere tijd dus.

Een wel heel bijzonder fenomeen uit de vooroorlogse periode was de Duitstalige exilliteratuur.

In mei 1933 werd hier bij uitgeverij Querido te Amsterdam een speciale afdeling voor opgericht. Dat was vier maanden nadat Hitler in Duitsland aan de macht gekomen was, zodat het de hoogste tijd werd om ervoor te zorgen dat er kritische boeken buiten zijn invloedgebied konden verschijnen. Fritz Landshoff - een Duitse uitgever en vluchteling - was bij Querido één van de drijvende krachten achter het streven om Duitse auteurs in Nederland verder te laten publiceren. Mede daarom speelde hij een grote rol in de toenmalige literatuur.

Dit spannende onderwerp biedt je veel mogelijkheden voor een profielwerkstuk. Je kunt bijvoorbeeld nagaan welke Duitse schrijvers bij uitgeverij Querido mochten publiceren, hoe de contacten tussen Querido en de schrijvers tot stand kwamen, waarom een Nederlandse uitgeverij speciaal een Duitser als Fritz Landshoff in dienst nam voor het uitgeven van exilliteratuur, of welk beleid Nederlandse uitgevers tegenwoordig hebben wat de Duitse literatuur betreft.

Het boekbedrijf in Nederland en Vlaanderen tijdens de Tweede Wereldoorlog

De impact van Nazi-Duitsland op Nederland tijdens de Tweede Wereldoorlog was ook op cultureel gebeid enorm. De verhalen over bijvoorbeeld entartete kunst zijn redelijk bekend. Naast kunstenaars, schrijvers, hadden ook uitgeverijen en vertegenwoordigers van literatuur te maken me de vrijheid beperkende maatregelen van de Nazi's. Onlangs is over deze wereld van het 'Boekbedrijf' tijdens de Tweede Wereldoorlog een boek verschenen. Hierin komen verschillende uitgeverijen aanbod, van de 'foute' uitgeverij De Lage Landen tot aan de illegale De Bezige Bij. Er wordt structureel verslag gedaan van de verschillende typen uitgeverijen tijdens de Duitse bezetting. Dit onderwerp zou je heel goed voor je profielwerkstuk kunnen gebruiken. Je kunt gaan onderzoeken of er nog (veeL) boeken uitgegeven werden tijdens de Tweede Wereldoorlog en op welke manier dat ging of welke boeken dat waren. Ook kun je kijken naar de verschillen tussen 'foute' en 'goede' uitgeverijen, wat maakt een uitgeverij goed of fout. Dit kun je mooi plaatsen in het actuele debat hierover. Een interessant onderwerp voor je profielwerkstuk dus! Inktpatronen. De Tweede Wereldoorlog en het boekbedrijf in Nederland en Vlaanderen. Hans Renders, Lisa Kuitert en Ernst Bruinsma (ed.) ISBN: 9023419480

Vragen?

Heb je vragen over bovenstaande onderwerp of suggesties? Mail dan naar alfasteunpunt@rug.nl