Dialecten en talen

Nederland mag dan wel een klein landje zijn, het kent veel verschillende dialecten. Soms praten de inwoners van naburige dorpen al anders! Spreek jij thuis wel eens dialect? Hoeveel mensen in jouw omgeving spreken het verder? Weet jij de juridische status van jouw taal of dialect? Nederland kent namelijk allerlei gradaties in talen en dialecten. Het Algemeen Nederlands is onze officiële standaardtaal. Het Fries is een paar jaar geleden erkend als tweede landstaal. Dat betekent dat een Friese volksvertegenwoordiger in de Tweede Kamer zijn woordje in het Fries mag doen. En Limburger mag dat dan weer niet, want het Limburgs is slechts erkend als streektaal. Dat geldt ook voor het Nedersaksisch, wat gesproken wordt in het noordoosten van Nederland. Het Gronings en het Drents vallen daaronder, maar zijn op zichzelf dan weer dialecten. Dialecten zijn ook het Zeeuws, het plat-Utrègs, het Goois enzovoorts. Wie bepaalt dat? Zijn het slechts naamstickertjes die er door iemand op geplakt worden, of zijn er ook echt inhoudelijke redenen om het ene een taal te noemen en het ander een dialect? 

Allerlei emoties

Zeker is, dat de talenkwestie veel emoties losmaakt bij mensen. Dat zie je ook elders in Europa, denk maar aan de Basken in Noord-Spanje en de meertalige landen, zoals België. Het is ondenkbaar dat de Walen of de Vlamingen ooit hun recht op hun eigen taal zouden afstaan! Het heeft te maken met een bepaalde trots en met het recht om je te kunnen uiten in je eigen taal. Binnen Nederland lopen de gemoederen ook regelmatig hoog op. Zet maar eens een trotse Fries en echte Groninger tegenover elkaar en laat ze maar uitvechten waarom het Fries een taal is en het Gronings een dialect. Ze krijgen vast slaande ruzie! Misschien woon je wel in een dorp of een stad waar mensen een dialect spreken. Vraag of kijk eens rond: wie spreken er dialect? Hoe zit het met de jongeren, kunnen zij het nog wel verstaan? Wat vinden dialectsprekers en niet-dialectsprekers van elkaar? Op het onderstaande kaartje kun je zien waar veel en waar weinig dialect gesproken wordt. Kijk er maar eens kritisch naar: klopt dat met jouw ideeën? Hoe komt het denk je, dat de mensen die in de perifererie wonen meer dialect spreken dan de randstedelingen?

Bekijk ook het volgende filmpje eens: Is streektaal oubollig?

Verschillende en verschil in dialecten

Je kent vast niet elk dialect. Wil je horen hoe men in bijvoorbeeld Middelburg, Staphorst of Sittard praat, klik dan hier. Je komt dan op de site van het Meertens Instituut. Dit instituut verricht onderzoek op het gebied van de Nederlandse taal en cultuur. Ze hebben op hun site geluidsfragmenten van allerlei dialecten geplaatst!

Voor je profielwerkstuk kun je onderzoeken hoe verschillende dialecten omgaan met nieuwe woorden als bijvoorbeeld computer of internet. Wordt het van oorsprong vaak Engelse woord overgenomen, wordt het 'vernederlandst' of ontstaan er echte nieuwe woorden (in het dialect).  

Ook kun je voor je profielwerkstuk onderzoek doen naar de ontwikkeling van een dialect of een taal. Je zou kunnen onderzoeken of oude woorden, woorden die nu niet meer gebruikt worden, vroeger door verschillende dialecten op dezelfde manier gebruikt worden.

Een ander leuk onderzoek voor je profielwerkstuk is te kijken hoe hard een taal of een dialect grens nu echt is. Vaak zijn dergelijke grenzen geografisch vastgelegd in een provincie of een streek. Maar hoe zit dat in de praktijk?

Vergeet niet dat taal en ook een dialect niet iets is wat op een gegeven moment voor de eeuwigheid is vastgelegd. Taal leeft en is altijd in ontwikkeling. Zo is het Nederlands ook ooit ontstaaan als een dialect van het Duits, het Neder-Diets.  

De regels

De commotie rondom taal en dialect is er allemaal niet voor niets. Wanneer een dialect als officiële taal wordt aangemerkt, verandert niet alleen de juridische status. Wat verandert er allemaal nog meer? Allerlei stukken mogen in de taal verschijnen, er komen woordenboeken, grammaticaboeken, dubbele plaatsnaambordjes. Je kunt Fries zelfs aan de Rijksuniversiteit Groningen studeren. Voor het Gronings is dat allemaal toch heel anders. Wel is er sinds kort een fulltime en permanente hoogleraar Gronings aan de Rijksunversiteit Groningen. Ook is er sinds drie jaar een Huis voor Groninger Cultuur, maar de Fryske Akademy bestaal al sinds 1938! Bovendien wordt het Fries als vak gegeven op de basisschool, terwijl je in Groningen alleen maar les kunt krijgen in het Nederlands. Binnen de taal Fries zijn er ook weer verschillende dialecten. Zo spreekt men anders Fries in de steden dan in de Zuid-West hoek, of op het klei gebied. En op de Friese wadden eilanden en op het Bildt (Noord-Westen) spreekt men weer anders Fries. Voor je profielwerkstuk is kun je na gaan wat nu precies de meerwaarde van een officiele status als taal is. Als je geïnteresseerd bent in taal en cultuur, is dit onderwerp vast wat voor jou. De Rijksuniversiteit Groningen (RuG) heeft hierover veel kennis in huis, met name wat betreft het Fries en het Gronings.

Kennismaken met het Fries of Gronings: college volgen!

Groningen is de enige stad in Nederland waar je voltijds Fries kunt studeren of je kunt Fries combineren met een andere studie. (Dat laatste kan trouwens ook in Amsterdam en Leiden). Een college volgen bij Fries is een mooie gelegenheid om kennis met deze taal te maken. Ook kun je een college kennismaking met het Gronings volgen. Wanneer je een college Fries of Gronings wilt bij wonen kun je ons het beste mailen. Dan kunnen wij voor jou onderzoeken wat de mogelijkheden zijn.

Nieuw: hoogleraar Gronings!

De Rijksuniversiteit Groningen heeft sinds kort een fulltime en permanente hoogleraar Gronings. Siemon Reker is de eerste die deze baan vervult. Rekers onderzoekstaak ligt behalve in het beschrijven en verklaren van de taal, vooral ook in het vastleggen ervan, met geluidsapparatuur. Reker: ‘Als we het nu niet doen, hoeft het straks niet meer. Het aantal sprekers is op zijn retour. Waar hoor je nu nog dialect? Bij de kassa in een Gronings dorp of op het voetbalveld. Maar over vijftien jaar ook daar niet meer.’ Reker vindt het Gronings een mooie taal. ‘Wie geen ongelukkige jeugd heeft gehad, moét zijn thuistaal wel mooi vinden.’

Vragen?

Heb je vragen een van deze onderwerpen of suggesties, of zou je wel eens een college Fries of Gronings bij willen wonen? Mail ons dan op alfasteunpunt@rug.nl