Filosofie

Normen en waarden? Ethiek!

normen en waarden.
normen en waarden.

Waarom mag je niet liegen? Is het wel terecht dat de meesten van ons een hekel hebben aan arrogantie? Wanneer kunnen we zeggen dat iemands leven “geslaagd” is? Als het goed is om een grote financiële bijdrage te geven aan een goed doel, betekent het dan dat we slecht zijn als we geen geld geven? Hebben mensen het recht om abortus te plegen? Dit zijn enkele vragen die in de ethiek worden bestudeerd.

De ethiek gaat over morele vragen, vragen naar hoe we ons wel en niet moeten gedragen. Daarom wordt de ethiek ook wel morele filosofie genoemd. Het is een apart deelgebied binnen de filosofie en het houdt mensen al eeuwenlang bezig.  Ethiek is een interessant onderwerp voor een profielwerkstuk!

Deugd, plicht, gevolg of perspectief: vier soorten ethiek

In de geschiedenis van de filosofie hebben veel wijsgeren nagedacht over de vragen ‘wat is goed?’ en ‘hoe moet ik handelen?’ Iedere denker beantwoordde de vraag op z’n eigen manier, wat allemaal verschillende denkbeelden opleverde. Vier belangrijke soorten ethiek zijn de deugdethiek van Aristoteles, de plichtethiek van Kant, de gevolgethiek van de utilisten en de perspectivistische ethiek van Nietzsche.

Een leuk idee is om een overkoepelend profielwerkstuk over deze vier soorten ethiek te maken. Daarbij heb je verschillende mogelijkheden, bijvoorbeeld een algemene vergelijking tussen de ethieken of een vergelijking op één punt. Wat denken verschillende ethische stromingen over geluk of het goede? Nog een mogelijkheid is om zelf een ethisch probleem te bedenken en daarbij de antwoorden van verschillende stromingen te plaatsen. Een actueel onderwerp zoals biotechnologie, euthanasie of abortus kan een goed uitgangspunt zijn voor zo’n werkstuk. Welke ethiek heeft volgens jou het meeste gelijk? Een mooie vorm om je profielwerkstuk te presenteren kan een debat zijn, waarin je klasgenoten verschillende filosofen laat spelen.

Een spotprent van de utilist J.S. Mill
Een spotprent van de utilist J.S. Mill

Het doel heiligt de middelen: utilisme

Stel je eens voor dat een terrorist een bom in een winkelcentrum heeft geplaatst. De man wordt gelukkig opgepakt terwijl hij het centrum verlaat, maar wil absoluut niet vertellen waar de bom ligt. Wel zegt hij dat de bom binnen een half uur zal afgaan. Omdat het winkelcentrum enorm groot is, heeft de politie niet genoeg tijd om het gebouw te ontruimen. De beste oplossing is om de bom ter plekke te demonteren. Helaas zwijgt de terrorist in alle talen. Misschien gaat hij wél praten als hij gemarteld wordt. Vind je dat je deze man mag martelen om de levens van de winkelende mensen te redden?

Als je deze vraag met ‘ja!’ beantwoordt, ben je een utilist. Het utilisme is een stroming die in de negentiende eeuw in Engeland opkwam en uitgaat van het zogenaamde nutsprincipe. De belangrijkste denkers van deze stroming waren John Stuart Mill (1806-1873) en Jeremy Bentham (1748-1832) Volgens het utilisme bestaat het geluk van de mens in het ondergaan van genot en het vermijden van pijn. Een goede, dus ‘nuttige’ handeling vergroot je genot terwijl een slechte handeling pijn oplevert. Het utilisme is echter geen egoïsme. Als leidraad voor je handelen heeft de utilist namelijk de volgende regel: je moet altijd zo handelen dat het zoveel mogelijk geluk oplevert voor zoveel mogelijk mensen. Daarom vindt een utilist het goed als je één persoon martelt om de levens van anderen te redden.

Verder kijkt een utilist alleen naar de gevolgen van handelingen. Als het gevolg van de handeling goed is, is ook de handeling zelf goed. Het doel schijnt de middelen te heiligen. Het utilisme wordt daarom ook wel consequentialisme genoemd: alleen de consequentie is belangrijk. Bentham was van mening dat je het resultaat van een handeling zeer nauwkeurig, op bijna wetenschappelijke wijze kon meten. Hiertoe ontwikkelde hij de zogenaamde hedonische calculus, een methode om de hoeveelheid genot of pijn te berekenen die een handeling oplevert. Hierbij lette hij op zeven punten, waaronder de intensiteit van de pijn of genot die een handeling oplevert, de duur hiervan en de zekerheid dat een handeling genot of pijn oplevert.

Voor je profielwerkstuk kun je onderzoeken wie bij jou in de klas een utilitarist is, bijvoorbeeld door zelf ethische casus te bedenken zoals die met de terrorist. Je kunt ook in groepjes aan de slag met Benthams hedonistische calculus en kijken welke problemen je tegenkomt. Is geluk echt meetbaar? En hoe gaat het utilisme om met minderheden die pijn moeten lijden voor het genot van de meerderheid? Andere ideeën voor profielwerkstukken zijn een uitgebreide kritische bespreking van het utilisme (eventueel aan de hand van G.E. Moore) en een vergelijking van het utilisme met een andere ethiek.

Doe altijd je plicht! De ethiek van Kant

De grote Duitse wijsgeer Immanuel Kant (1724 -1804) heeft over alle grote vragen uit de geschiedenis van de filosofie nagedacht, ook over de vraag ‘wat is goed?’ Zijn gedachten over ethiek vind je hier.

Een Middeleeuwse afbeelding van Aristoteles
Een Middeleeuwse afbeelding van Aristoteles

Op zoek naar de gulden middenweg: de deugdethiek van Aristoteles

Een soldaat is met zijn regiment op patrouille. Op een gegeven moment wordt hij in zijn eentje uitgezonden om de omgeving te verkennen. Eerst ziet hij niets bijzonders, maar na een paar honderd meter lopen ontdekt hij een groep vijandelijke soldaten. Nu staat hij voor de keuze: wat te doen? Als hij in z’n eentje op de vijanden afgaat, is hij dom bezig. We noemen hem dan roekeloos. Maar als de soldaat bang wordt en hard wegrent, handelt hij ook verkeerd. Hij is dan laf. De beste keuze is om terug te gaan naar het regiment en samen met zijn wapenbroeders de aanval in te zetten. Dan is hij een goede, dappere soldaat.

En bovendien een deugdelijke soldaat, zou Aristoteles zeggen. Volgens deze Griekse filosoof ligt het geluk van de mens in het ontwikkelen van de deugd. De deugd ligt altijd in het midden, tussen een teveel en een te weinig. In het voorbeeld van de soldaat ligt de deugd ‘dapperheid’ tussen lafheid en moed in. Dit ‘midden’ is niet iets dat vastligt, maar moet in iedere situatie opnieuw worden bepaald met behulp van je verstand. Je moet alle aspecten van een situatie bekijken en dan een verstandige afweging maken.

De deugdethiek verschilt van de plichtethiek van Kant en de gevolgethiek van de Utilisten. Bij Kant en de utilsten gaat het om het volgen van een regel die buiten jezelf ligt: de plicht of het genotsprincipe. Omdat zij regels aan je op proberen te leggen, worden hun ethieken ook wel 'normatief' genoemd. De deugdethiek is niet normatief. Zij kijkt naar de mens zelf en zijn bedoelingen bij een handeling.

Daarbij heeft Aristoteles een optimistisch uitgangspunt. Hij gaat ervanuit dat de mens in wezen goed is en dat zijn handelen op het goede - het juiste midden- is gericht. Mensen die verkeerde handelingen verrichten, zijn niet slecht maar hebben zich gewoon nog niet voldoende in het vinden van het midden geoefend. Door het oefenen van de deugden kun je je als mens volledig ontplooien, waardoor je een voortreffelijk karakter krijgt. Net zoals een schilder door veel oefenen een virtuoze kunstenaar wordt, zo kun je door het oefenen van de deugd iemand worden die de kunst van het leven beheerst: een levenskunstenaar.

Voor je profielwerkstuk zou je een tekst van Aristoteles kunnen lezen en zijn opvatting dat de mens van nature goed is bekritiseren. Heeft hij helemaal ongelijk? Of zitten er toch goede kanten aan dit standpunt? Ook kun je een normatieve ethiek met de deugdethiek vergelijken en aangeven welke volgens jou de beste is. Je kunt dit aan de hand van het voorbeeld 'straf op school' doen: is het goed om leerlingen alleen met de regels te confronteren als zij iets fout hebben gedaan of moet je ze aansporen om steeds het juiste midden te zoeken? Je kunt ook een profielwerkstuk schrijven waarin je een deugdethische visie op moderne onderwerpen geeft, zoals het milieu of vriendschap.

De radicale Duitse filosoof Nietzsche
De radicale Duitse filosoof Nietzsche

De wereld op zijn kop: de ethiek van Nietzsche

Eeuwenlang leefden de mensen in West-Europa volgens de Christelijke moraal. Ze geloofden dat vredelievendheid, gelijkheid, onderdanigheid en gehoorzaamheid aan God goed waren. De negentiende-eeuwse filosoof Friedrich Nietzsche vond dat maar niets. Hij noemde de Christelijke manier van leven een slavenmoraal omdat je er volgens hem volgzaam van wordt. Je doet alleen wat anderen doen en durft zelf niet meer te leven.

Nietzsche wilde dat de mens zich losmaakte van de Christelijke moraal. Daarom bedacht hij een nieuwe moraal, die hij 'herenmoraal' noemde. Met deze moraal zet hij de wereld op zijn kop, want wat voor de 'slaaf' slecht is, is voor de 'heer' juist goed. De heren hebben een hekel aan vredelievendheid en gelijkheid. Zij houden juist van oorlog, meedogenloosheid, avontuur, agressie en het zich onderscheiden van anderen. Heer en slaaf hebben dus twee verschilende ethische perspectieven.

In tegenstelling tot de slaven kunnen de heren prima voor zichzelf leven. De heren staan zo nu en dan in de geschiedenis op en vormen de voorbode tot de Übermensch: een – volgens Nietzsche – betere, hogere mens die in de toekomst zal ontstaan.

Deze Übermensch is volledig in staat om de herenmoraal te kunnen volgen. Hij zit vol agressie en creativiteit. Door deze creativiteit kan de Übermensch zijn eigen ethiek ontwerpen: hij schept zijn eigen normen en waarden. Zo is ethiek bij Nietzsche geen kwestie van het volgen van een plicht, deugd of genotsprincipe, maar van de persoonlijke smaak van de Übermensch.

In een profielwerkstuk in combinatie met Geschiedenis zou je kunnen uitzoeken hoe Nietzsche’s ideeën de Nazi’s hebben beïnvloed. Is Nietzsche echt een voorloper van het nazisme of zit de zaak ingewikkelder in elkaar? Ook kun je Nietzche’s moraal met die van het Christendom vergelijken en aangeven of hij gelijk heeft of niet. Zo’n profielwerkstuk kun je in combinatie met het vak Godsdienst doen.

Meer weten over Ethiek?

Wil je behalve de bovenstaande filosofen nog een andere denker over ethiek bestuderen voor je profielwerkstuk? Op onze site vind je ook informatie over Spinoza.  

Als je meer informatie nodig hebt over het onderwerp Ethiek, kun je altijd naar het Alfasteunpunt mailen. Ook voor andere vragen over het onderwerp kun je bij ons terecht: Alfasteunpunt@rug.nl

Last modified:January 03, 2013 16:34