Een exlibris (letterlijk ‘uit de boeken van’) is een artistiek vormgegeven prentje dat als eigendomsmerk in een boek wordt geplakt. Een Joods exlibris kan duiden op een exlibris met Joodse symbolen of Hebreeuwse woorden. Het kan ook gelden voor een door een Joodse kunstenaar vervaardigd exlibris of een exlibris van een Joodse opdrachtgever.
Aanleiding voor de tentoonstelling is het project ‘Exlibris van Joden in Nederland’, dat gestimuleerd werd door de bruikleenoverdracht van meer dan 200 exlibris uit de collectie van Philip van Praag (1914-2000) aan de Bibliotheca Rosenthaliana, de afdeling voor Judaica en Hebraica van de Amsterdamse Universiteitsbibliotheek.
In het project wordt niet alleen gekeken naar de kunst van het exlibris, maar juist ook naar het verhaal achter het boekmerk. Een voor de hand liggend motief is de eigen naam, zoals bij Abraham Toncman, godsdienstleraar in de Pekela’s en secretaris van de Joodse Gemeente daar. De uit Wenen afkomstige kunstenaar Uriel Birnbaum verbeeldde een scène uit de verhalen van de bijbelse Abraham voor Toncmans exlibris. Hij voegde daar een tweede, op Abraham gelijkend, personage met leerlingen aan toe. Rondom beeldde hij de tekst uit Nehemia 9:7 af.(Zie illustratie)
In tegenstelling tot Birnbaum (1894-1956) is er relatief weinig bekend over het leven van Abraham Toncman (1905-1943). Maar met het notulen- en aantekeningenboek dat Toncman bijhield van juli 1940 tot eind 1942 heeft hij ons een onthullend en verbijsterend document van de ‘afbraak’ van een Joodse gemeente nagelaten. Ook hijzelf en zijn gezin zouden niet gespaard blijven.
Het doel van het project, dat nu rond de 1500 Nederlands-Joodse exlibris omvat, is niet alleen de registratie van die boekmerken en hun symboliek, maar ook een beknopte documentatie over de mensen achter het exlibris.
In Amsterdam werd in 2005-2006 de eerste tentoonstelling gehouden op basis van onderzoek verricht voor het genoemde project. De tentoonstelling in Groningen is bijna identiek aan de Amsterdamse, aangevuld met Groninger accenten. In totaal zijn er meer dan 75 originelen te bekijken. Een begeleidende brochure verschaft nadere informatie.
