Skip to ContentSkip to Navigation
Maatschappij/bedrijvenWetenschapswinkels

Vraag 5

Voorheen leefden op aarde hele grote dieren (dino's). Die zijn uitgestorven. Daar zijn theorieën over. Wat ik nooit lees is of zwaartekracht daar iets mee te maken kan hebben gehad. Ik ben echt een leek, maar de gedachte houdt mij al jaren bezig. Dus: kan de zwaartekracht te maken hebben gehad met het uitsterven van de dinosauriërs?

Er zijn meerdere perioden in de geschiedenis van de aarde waarin gigantisch grote landdieren voorkwamen. De grote dinosauriërs leefden circa 200 tot 65 miljoen jaar geleden, in de Jura en Krijt tijdperken. Circa 45 miljoen jaar geleden in het laat-Paleoceen kwamen enorme zoogdieren voor, zoals de neushoornachtige Uintatherium. Recenter, zo’n 5 miljoen tot 12.000 jaar geleden liepen grote diersoorten zoals de mammoeten en de wolharige neushoorn rond.

Er zijn ook diverse momenten van abrupt massaal uitsterven. De meeste dinosauriërs stierven circa 65.5 miljoen jaar geleden uit; de grote zoogdieren uit het laat-Paleoceen verdwenen circa 34 miljoen jaar geleden.

Hoe konden de dieren zo groot worden?

Daar zijn veel theorieën over. Je kunt speculeren welke voordelen grote dieren hebben in de evolutie, zodat ze steeds groter worden. Grote dieren zijn minder vatbaar voor roofdieren. Ze benutten hun voedsel efficiënter. Een massief lichaam beschermt zowel tegen extreme warmte als tegen extreme kou. In sommige periodes met een sterk broeikaseffect (veel kooldioxide in de lucht en een warm klimaat) was de plantengroei zo uitbundig dat planteneters fors konden groeien en zo hun voedsel beter verteren. Vervolgens worden ook de roofdieren groter om deze prooien te kunnen verschalken.

Grote dieren zijn echter extra gevoelig voor plotselinge veranderingen in het klimaat en het voedselaanbod. Dat is een van de redenen die paleontologen zien voor massaal uitsterven. Algemeen wordt aangenomen dat het uitsterven van de dino’s het gevolg is van abrupte klimaatverandering na de inslag van een grote meteoriet (bij Yucatan). Deze bracht mondiaal zoveel stof in de atmosfeer dat de aarde snel afkoelde en de plantengroei sterk verminderde. De grote landdieren waren daarvoor het meest kwetsbaar. Bijvoorbeeld de voorvader van de huidige krokodil kon wel overleven omdat de veranderingen in het water minder sterk waren.

Ook voor andere periodes van massa-uitsterven wordt de oorzaak gezocht in verandering van klimaat en daardoor voedselaanbod. Na zo’n periode domineren de kleinere, minder kwetsbare dieren. Op termijn kunnen die weer evolueren tot grotere, als de omstandigheden daarvoor gunstig zijn. Er is geen reden waarom in de toekomst niet weer grotere diersoorten kunnen ontstaan.

Overigens zijn tijdens periodes van massa-uitsterven ook talloze kleine diersoorten uitgestorven; niet alleen grootte is fataal.

Heeft dat iets te maken met de zwaartekracht?

Over de redenen van massaal uitsterven en de oorzaken achter klimaatverandering en andere mogelijke factoren wordt veel gespeculeerd, zowel in de wetenschap als daarbuiten. De bewijzen zijn immers schaars en indirect en het verschijnsel spreekt erg tot de verbeelding. De rol van de zwaartekracht is een van zulke speculaties. Deze is met name geopperd door John Stawanowski in zijn boek The Gravity Theory of Mass Extinction: a new theory of mass extinction explains the rise and fall of the dinosaurs (2012). Volgens deze theorie heeft het uiteenvallen van het oercontinent Pangea gezorgd voor een grote versterking van de zwaartekracht, waardoor de dino’s niet meer overeind konden blijven.

Dit is geen wetenschappelijke theorie en hij vindt bij wetenschappers weinig of geen bijval. Als er al verandering in de zwaartekracht was door het afbreken en op drift raken van continenten, dan was die minimaal. Ten opzichte van de totale aardmassa (die de zwaartekracht bepaalt) is de massa van de continenten een fractie; de invloed van de plaats van de continenten op de lokale zwaartekracht is nog veel kleiner. (Aan de polen is de zwaartekracht sterker dan op de evenaar omdat aan de evenaar de tegenkracht door de draaiing van de aarde het grootst is). Het is niet waarschijnlijk dat dieren daar iets van merkten, laat staan dat het voor abrupt uitsterven zorgde.

Dus nee, met de zwaartekracht heeft massaal uitsterven niets te maken.

Karin Ree

Met dank aan Canan Cakirlar, Archeologie

Terug naar de vragen

Laatst gewijzigd:06 september 2017 16:05