Skip to ContentSkip to Navigation
Over onsNieuws en agendaNieuwsberichten

Dr. Justin Kroesen: ‘Historische kerkinterieurs moeten krachtiger worden beschermd’

27 maart 2013

Een popconcert of nieuwjaarsreceptie in de kerk? Tegenwoordig kijkt niemand daar nog van op. Kerkgemeenten krimpen snel en hebben grote financiële tekorten. Nevenactiviteiten maken onderhoud en beheer van de kerk mogelijk, maar daarbij wordt het interieur van de kerk vaak opgeofferd. En dat terwijl we daar juist enorm zuinig op moeten zijn, vindt Justin Kroesen, RUG-deskundige op het gebied van historische kerkinterieurs. ‘Veel oude kerken zijn culturele tijdmachines. Stap het gebouw binnen en de geschiedenis ontrolt zich voor je ogen als een driedimensionaal archief.’ Bekijk de rondleiding van Kroesen in het kerkje van Midwolde in het videomagazine Unifocus.

Nu de paasdagen voor de deur staan, zullen meer mensen een kerk bezoeken. Een mooi moment om eens goed rond te kijken. ‘Vaak zijn mensen verrast als ze zien wat er in een kerk allemaal te beleven valt. Ook zonder al die nevenactiviteiten’, zegt Kroesen. ‘Kerkinterieurs geven ons een unieke toegang tot het verleden. De kerk bood natuurlijk primair ruimte voor de eredienst, maar was ook een publieke ruimte waarin allerlei groepen in de samenleving zich manifesteerden: de adel, het openbaar bestuur, beroepsgroepen. Daarom kunnen we er veel meer aan aflezen dan alleen de godsdienstige geschiedenis. Door te kijken naar het meubilair en de beeldtaal komen we bijvoorbeeld ook van alles te weten over politieke en maatschappelijke verhoudingen.’

Kijktip: het middenpad van een kerk

Kroesen: ‘Kijk bijvoorbeeld eens naar het middenpad. Vaak ligt het daar vol grafzerken. De teksten die daarop te lezen zijn, laten iets zien van het denken over leven en dood en de hoop op een hiernamaals. Vaak staan op zo’n grafzerk ook familiewapens, om te laten zien van welk geslacht de overledene afstamde. Daar zat soms veel bluf bij, maar juist dat geeft ons ook inzicht in de sociale verhoudingen van die tijd.’

Friese kerkbanken

Een voorbeeld daarvan zijn de banken in Friese kerken. ‘In Friesland zie je vaak dat de banken aan de noordkant van de kerk gesloten zijn en een boekenplank hebben, terwijl de banken aan de zuidkant open en eenvoudig zijn, en bovendien geen boekenplank hebben. De vrouwen hadden open banken, zodat ze hun rokken goed konden draperen. Lezen konden ze vaak toch niet, dus een boekenplank was voor hen niet nodig.’

Kerkinterieurs in goede staat

In bijna elk dorp is de kerk het oudste gebouw, aldus Kroesen. ‘Er zijn natuurlijk ook borgen en andere gebouwen met een eeuwenoude kern, maar daar zijn er veel minder van bewaard gebleven. Daar komt bij dat kerkinterieurs vaak nog in relatief goede staat zijn. Zeker vergeleken met een borg of een raadhuis, waarin werd (en wordt) gewoond en gewerkt. De duurzaamheid van kerkinterieurs is veel groter, vanwege het gebruik voor de liturgie - een traditie van eeuwen. Daardoor werd het interieur niet zo snel aangepast als bijvoorbeeld in een raadhuis. Omdat veel dingen ooit aan een kerk zijn geschonken, hebben ze een bepaald aura van eeuwigheid.’

Archief bij het grof vuil

Kroesen: ‘Ik vind het vooral problematisch dat er van alles aan kerken wordt versleuteld om nevenactiviteiten te kunnen organiseren. Hekken en banken worden eruit gesloopt, zodat het makkelijker wordt om ook concerten in de kerk te geven. De preekstoel gaat aan de kant en voor je het weet is zo’n historisch ensemble compleet uit elkaar getrokken. In feite zet je daarmee een heel archief bij het grof vuil.’ Een belangrijk gevaar voor kerkinterieurs komt op deze manier uit de kerk zelf, stelt Kroesen. ‘Men wil van alles veranderen vanwege moderne vieringen en extra nevenactiviteiten, bedoeld om meer financiële armslag te krijgen. Veel kerkbestuurders zijn zich er niet van bewust dat ze goud in handen hebben, en dus gaan ze soms tekeer als een olifant in een porseleinkast.’

Selecteer en bescherm typerende kerken

‘Alles bewaren kan niet en natuurlijk mag je wel dingen veranderen’, aldus Kroesen. ‘Maar denk er altijd heel goed over na. Zorg bijvoorbeeld dat de verandering omkeerbaar is. Als je de banken of een hek er rigoureus uitsloopt, kun je niet meer terug. We moeten voortdurend discussiëren over wat de moeite waard is. Het is niet nodig om alle kerken uit de jaren twintig te bewaren zoals ze zijn, maar bespreek welke kerken heel typerend zijn en bescherm die. Zo kun je met de overige kerken juist nog veel meer doen. Het gaat er niet om dat we koste wat het kost alles bewaren, maar dat we er goed over nadenken welke kerken bescherming verdienen.’

Overheid als beschermer

De overheid zou haar taak als beschermer van religieus erfgoed serieuzer moeten nemen, vindt Kroesen. ‘Kerkbesturen worden te weinig ondersteund bij het beheer van het interieur, terwijl zij toch zulke grote erfgoedbeheerders zijn.’ Vaak beroept de overheid zich daarbij op de scheiding van kerk en Staat, maar die houding is volgens Kroesen erg gemakzuchtig. ‘Kerkinterieurs zijn niet alleen religieus erfgoed, maar ook altijd cultureel erfgoed. Een soort deltaplan voor religieus erfgoed kan uitkomst bieden, maar dat kun je niet overlaten aan de kerk zelf, die steeds kleiner wordt.’

Curriculum Vitae

Dr. Justin Kroesen (Hoogeveen, 1975) studeerde Theologie aan de Rijksuniversiteit Groningen. Hij is aldaar werkzaam aan de Faculteit Godgeleerdheid en Godsdienstwetenschap als universitair docent Kunstgeschiedenis van het Christendom. Daarnaast is hij coördinator van het Instituut voor Christelijk Cultureel Erfgoed. Hij is een groot deskundige op het gebied van het historische kerken en hun interieurs, vooral in de Middeleeuwen en de vroegmoderne tijd.

In februari 2013 werd Kroesen Docent van het Jaar aan de RUG met een kort college over dit onderwerp.

Laatst gewijzigd:30 november 2017 16:50
printOok beschikbaar in het: English

Meer nieuws

  • 21 juni 2018

    Grenzeloos lallen met Martijn Wieling op Lowlands Science

    Het is bekend dat alcoholgebruik spraak negatief beïnvloedt, maar hoe zit dat bij het spreken van een vreemde taal? Onderzoek suggereert dat het effect hier juist positief lijkt te zijn. Onduidelijk is echter wat er in de mond gebeurt. Dr. Martijn Wieling...

  • 08 juni 2018

    Waardedaling woningen in aardbevingsgebied tot 2015 gemiddeld 9,3%

    Woningen in het Groningse aardbevingsgebied zijn tot 2015 gemiddeld 9,3% in waarde gedaald. Dat concluderen promovendus Nicolás Durán en hoogleraar Ruimtelijke Econometrie Paul Elhorst van de Rijksuniversiteit Groningen. Zij analyseerden data van de...

  • 06 juni 2018

    RUG op plek 120 in QS ranking

    De Rijksuniversiteit Groningen (RUG) staat dit jaar op plaats 120 in de QS World Top University Rankings 2019. Afgelopen twee jaar stond de RUG opplaats 113 in deze lijst van bijna 1.000 universiteiten wereldwijd. Op nationale schaal is Groningen dit...