Skip to ContentSkip to Navigation
Over onsNieuws en agendaNieuwsberichten

Dr. Mathilde van Dijk: ‘Kerk gebaat bij charisma en eenvoud van paus Franciscus’

18 maart 2013

Paus Franciscus presenteert zichzelf aan de wereld als een kerkleider die soberheid prijst en daden boven woorden verkiest. Cultuurhistorica Mathilde van Dijk van de Rijksuniversiteit Groningen verwacht dat de Argentijnse paus zich zal richten op sociale rechtvaardigheid en flink op tafel zal slaan inzake de misbruikschandalen die de katholieke kerk recentelijk teisterden. Zijn moeilijkste klus wordt de hervorming van de kerkregering, de Vaticaanse curie.

Mathilde van Dijk
Mathilde van Dijk

Anders dan voorgaande pausen verscheen Franciscus na zijn verkiezing met een eenvoudig ijzeren kruis en zonder extravagant rode mantel op het balkon. Van Dijk zag een start die haar in positieve zin opviel. ‘Hij wil een bescheiden leider zijn. Na dat simpele “Buona sera fratelli e sorelle” en zijn oproep tot gebed voor Benedictus en alle andere mensen, dacht ik: dit lijkt me wel wat.’ Van Dijk vindt vooral Franciscus’ soberheid sterk. ‘Zijn leefstijl klinkt door in zijn woorden. Dit is een man die jarenlang in een flatje woonde, zelf eten kookte en elke dag met de bus naar zijn werk ging. Het schept geloofwaardigheid, terwijl hij wel degelijk ook een intellectueel is.’

Benoemd door Johannes Paulus II

Toch moet de wereld niet vergeten dat de nieuwe paus ooit door diens illustere voorganger Johannes Paulus II tot kardinaal is benoemd. ‘Johannes Paulus II heeft het college van kardinalen aanzienlijk uitgebreid, maar wel met uitsluitend conservatieve figuren. Bergoglio steunt bijvoorbeeld de leer van de kerk over het homohuwelijk. Hij noemde dat ooit “een destructieve pretentie tegen Gods plan”. Net als Johannes Paulus is Franciscus een charismatisch leider, al ziet Van Dijk wel een ander soort charisma. ‘Johannes Paulus kwam over als een krachtige man. Bergoglio heeft een ander type charisma, dat van de bescheiden man die oprecht vindt dat de Kerk weer meer het voorbeeld van Christus moet volgen.’

Complex verleden

Een minpunt is wellicht dat de Argentijnse Bergoglio carrière maakte tijdens het regime van Videla. Van Dijk: ‘Hij sprak zich nooit in het openbaar tegen het regime uit. Wel gaat het verhaal dat hij achter de schermen voor arrestanten bemiddelde. Als dat zo is, speelde Bergoglio de traditionele rol van priesters in Latijns-Amerika: als bemiddelaars tussen armen en elite. Anders dan bij de bevrijdingstheologie laat die rol de bestaande gezagsverhoudingen intact.’

Franciscus als naamgever

Op zijn eerste persconferentie verklaarde de paus dat hij zich bij zijn naamkeuze heeft laten inspireren door de dertiende-eeuwse Franciscus van Assisi, de oprichter van de Franciscaanse Orde. Franciscus pleitte voor solidariteit met armen in woord en gebaar. ‘Bergoglio bezocht aidspatiënten in ziekenhuizen, waste hun voeten en kuste hen. Franciscus deed hetzelfde met de paria’s in zijn tijd: de melaatsen.’ Van Dijk ziet een paus die zich zal opwerpen als verdediger van de armen en een tegenstander van kindermishandeling en kinderarbeid. ‘Hij heeft dat al eens demografisch terrorisme genoemd.’

Jezuïeten

Franciscus is wellicht niet de enige inspiratiebron voor de paus. Bergoglio is jezuïet. De jezuïeten zijn opgezet als intellectuele orde. Missionering was een hoofdtaak, zowel binnen Europa, tegen de protestanten, als elders. ‘In die zin kan ook de link worden gelegd met een andere Franciscus, een Spaanse missionaris uit de zestiende eeuw, de jezuïet Franciscus Xaverius.’ De strijdbaarheid die daarbij hoort, past volgens Van Dijk weer heel goed bij hedendaagse ontwikkelingen die de Katholieke Kerk bedreigen. ‘De schandalen in Europa leiden ertoe dat velen zich actief laten uitschrijven als gelovigen. Dat gaat een stuk verder dan wegblijven uit de kerk. En in Latijns-Amerika ondervindt de Kerk veel concurrentie van protestantse bewegingen zoals het evangelicalisme en pentecostalisme.’

Curie hervormen

De paus staat dus voor grote uitdagingen, maar hij is wellicht de juiste man op de juiste plaats. ‘Als zijn gezondheid goed blijft, kan hij van veel betekenis zijn’, stelt Van Dijk. Heel anders is dat wellicht bij de noodzakelijke hervormingen van de kerkorganisatie zelf in Vaticaanstad, een heet hangijzer dat ook al jaren op de agenda staat. ‘Bergoglio is een ervaren aartsbisschop, die gewend is in een moeilijke situatie te opereren. Aan de andere kant heeft hij geen ervaring met machtsspelletjes in de curie. Dat wordt een hele klus.’

Curriculum Vitae

Mathilde van Dijk is universitair docent cultuurgeschiedenis van het Christendom aan de Rijksuniversiteit Groningen.

Laatst gewijzigd:15 september 2017 15:10
printOok beschikbaar in het: English

Meer nieuws