Skip to ContentSkip to Navigation
Over onsNieuws en agendaNieuwsberichten

Prof.dr. Peter Barthel: ‘De Venusovergang: mis ’m niet!’

29 mei 2012

Oplettende kijkers zullen op woensdag 6 juni een klein zwart stipje langzaam voor de zon langs zien schuiven. Dat kleine zwarte stipje is de planeet Venus. Een verschijnsel dat je niet mag missen, vindt hoogleraar sterrenkunde Peter Barthel. Zelfs al moet je er behoorlijk vroeg je bed voor uit. De Venusovergang is namelijk alleen te bewonderen in het ene uurtje na zonsopkomst.

Peter Barthel
Peter Barthel

Een Venusovergang is een zeldzaam verschijnsel. Sinds de eerste waarneming in 1639 is het maar vijf keer te zien geweest. Pas in 2117 zal de planeet Venus weer precies langs de zon komen. Het is voor ons dus de laatste kans om dit verschijnsel te kunnen zien. Barthel: ‘De Venusovergang begint iets na middernacht, maar dan is hier de zon nog niet op. Helaas kunnen wij daarom alleen het laatste uur van de overgang zien. Voor wat betreft Europa moet je boven de poolcirkel zijn om de volledige Venusovergang te zien.’

Waarneemsessie op de Vismarkt

Door heel het land worden verschillende activiteiten georganiseerd rondom de Venusovergang. In Groningen zijn mensen vanaf 5.30 uur welkom voor een waarneemsessie op de Vismarkt. Bij goed weer is de Venusovergang te zien van 6.00 tot 7.00 uur. Er worden telescopen opgesteld en eclipsbrillen uitgedeeld. ‘Heel belangrijk’, waarschuwt Barthel, ‘want onze ogen kunnen er beslist niet tegen als we recht tegen de zon in kijken.’

Veilige projectie

Ook zonder eclipsbril is het mogelijk om de Venusovergang goed te bekijken. Barthel: ‘Je kunt een projectie maken, door een gaatje te prikken in karton. Houd die in de zon en laat de lichtbundel die door het gaatje schijnt, terecht komen op een wit vel papier. Als je goed kijkt, zie je in de projectie van de zon die dan op je papier terecht komt, ook een heel klein vlekje: Venus.’

Grote geheel

Maar wat heb je eraan om de Venusovergang te bekijken? Feitelijk helemaal niets, zegt Barthel. ‘Veel mensen zullen niks in de gaten hebben, maar het is leuk om een keer gezien te hebben. Het zijn toch dit soort verschijnselen waardoor de mens ooit een idee heeft gekregen van de schaal van het zonnestelsel. Je kunt zeggen dat het nutteloze kennis is, maar als je het snapt, snap je ook het grote geheel.’

‘Natuurlijk kun je een perfect leven leiden zonder er iets van te begrijpen’, erkent Barthel. ‘Maar als je snapt wat er om je heen gebeurt en waarom dat gebeurt, dan geeft dat een kick. Het is mooi als je begrijpt hoe de seizoenen en maanfasen ontstaan. Waarom gras in de winter niet groeit en in de zomer wel. Of dat melk uit een koe komt en niet uit een pak. Het zijn simpele voorbeelden, maar mijn ervaring is dat mensen het leuk vinden om dat wel te weten.’

Het wow-effect

Barthel vertelt regelmatig over zijn onderzoek aan geïnteresseerden. Aan de Scholierenacademie, bijvoorbeeld. Of bij bezoekjes met het mobiele planetarium waarmee zijn Kapteyn-instituut langs scholen reist. ‘Bij dat soort gelegenheden maak ik altijd gebruik van het wow-effect en het aha-effect. Eerst laat je iets zien dat het wow-effect oproept. Iets waarbij ze echt even van hun stoel opstaan, omdat het zo mooi, interessant of bijzonder is. Daar meteen achteraan komt het aha-effect, wanneer je uitlegt wat ze precies zien zodat ze het ook nog snappen.’

Communicatieplicht

Volgens Barthel is het van wezenlijk belang dat wetenschappers uitleg geven over hun onderzoek en dat zij aan buitenstaanders duidelijk kunnen maken wat ze precies doen. ‘Ik vind het een plicht van wetenschappers dat ze communiceren. We worden als wetenschappers niet meer betaald door de koning zelf of door de adel, maar door de maatschappij. Ik vind dat we in ruil voor het belastinggeld dat we ontvangen, moeten zorgen dat die maatschappij wordt geïnformeerd. Bijvoorbeeld door ten minste twee keer per jaar een populair wetenschappelijke lezing te geven. Ook omdat je daarmee draagvlak creëert. Alleen zo kunnen we Nederlanders weer trots maken op hun wetenschappers.’

Curriculum vitae

Prof.dr. Peter Barthel studeerde natuurkunde aan de Vrije Universiteit en deed daarna sterrenkundig promotieonderzoek naar Quasars bij de Sterrenwacht Leiden. Van 1984 tot 1988 verbleef hij in Pasadena om als onderzoeker te werken bij Caltech. Sinds 1988 is Barthel verbonden aan het Kapteyn Instituut van de Rijksuniversiteit Groningen. Eerst als onderzoeker en docent en sinds maart 2004 als hoogleraar in de astrofysica van actieve sterrenstelsels. Barthel won met een team van onderzoekers en studenten van de Rijksuniversiteit Groningen in 2008 de Academische Jaarprijs voor de beste vertaling van wetenschappelijk onderzoek naar een breed publiek.

Laatst gewijzigd:15 september 2017 15:10

Meer nieuws

  • 15 november 2018

    Keuzegids 2019: RUG-opleidingen constant in de Nederlandse top

    Tien bacheloropleidingen aan de Rijksuniversiteit Groningen (RUG) krijgen dit jaar van de Keuzegids Universiteiten het kwaliteitszegel Topopleiding, waarmee ze tot de top van het Nederlandse wetenschappelijke onderwijs behoren. In de categorie ‘Brede...

  • 12 november 2018

    Symposium 'Gaswinning, aardbevingen en wat nu?' op 15 november a.s.

    Het Groninger Universiteitsfonds (GUF) bestaat dit jaar 125 jaar. Tijdens een speciaal symposium met de titel ‘Gaswinning, aardbevingen en wat nu?’ op donderdag 15 november 2018, wordt daarom de 'Ubbo Emmiuspenning voor bijzondere maatschappelijke verdiensten'...

  • 06 november 2018

    Groningen blijft in trek bij Nederlandse en internationale studenten

    De Rijksuniversiteit Groningen telt per 1 november 2018 31.115 studenten met een ‘actieve eerste inschrijving’ voor een bachelor of masteropleiding. Dit is een stijging van 4,6% ten opzichte van 2017.Het totale aantal studenten dat ingeschreven is aan...