Skip to ContentSkip to Navigation
Over onsNieuws en agendaNieuwsberichten

Dr. Barbara Henkes: ‘Historici kunnen afstand tussen heden en verleden helpen reguleren’

18 januari 2012

Een samenleving die in het reine wil komen met gewelddaden in het verleden, moet méér doen dan de daders straffen. Historisch onderzoek kan helpen de confrontatie met het verleden aan te gaan. Veel historici zijn echter onvoldoende toegerust om deel te nemen aan een maatschappelijk debat over de actuele omgang met het verleden. Dat stelt RUG-historica Barbara Henkes, in de aanloop naar het symposium ‘Historici en de confrontatie met een gewelddadig verleden’, dat donderdag 26 januari op de Rijksuniversiteit Groningen plaatsvindt.

Barbara Henkes
Barbara Henkes

In Zuid-Afrika na de Apartheid, in Argentinië na het bewind-Videla en onlangs in Brazilië, ruim vijfentwintig jaar na de militaire dictatuur in dat land: sinds de jaren tachtig zijn er over de hele wereld waarheids- en verzoeningscommissies opgericht die verscheurde naties moeten helpen met gewelddaden uit het verleden in het reine te komen. ‘Opmerkelijk genoeg maken historici nauwelijks deel uit van deze commissies’, zegt Henkes.

Juridisch oordeel ontoereikend

Lange tijd werd oordelen over gewelddaden uit het verleden overgelaten aan strafhoven en oorlogstribunalen. Deze juridische benadering bleek in de praktijk echter ontoereikend. Henkes: ‘Juridische systemen lopen al snel vast, omdat er te veel daders zijn om te kunnen berechten en omdat veel van de daders nodig zijn om het land weer op te bouwen. Bovendien wordt al snel duidelijk dat een juridische veroordeling van kopstukken onvoldoende handvatten biedt voor het samenleven van overlevenden en voormalige daders.’

Juiste afstand tot verleden

Een samenleving die zich rekenschap wil geven van gewelddaden in het verleden, moet méér doen dan de daders straffen. Daartoe is een zekere afstand tot dat pijnlijke verleden nodig, aldus Henkes. Maar worden gewelddadigheden op te grote afstand geplaatst, dan dreigt de vraag naar de verantwoordelijkheid voor wat er is gebeurd irrelevant te worden. Historici kunnen helpen het verleden nabij te brengen en tegelijkertijd op afstand te houden, meent Henkes. ‘Het is onze maatschappelijke taak de afstand tussen heden en verleden te helpen reguleren.’

Verlamde historici

Veel historici raken echter ‘verlamd’ als het erom gaat heden en verleden op een zinvolle manier met elkaar te verbinden – door het besef dat een historische studie nooit objectief kan zijn, dat reconstructies van het verleden nooit in een politiek vacuüm tot stand komen, en dat een blik op het verleden per definitie gekleurd is. Henkes: ‘Het ís ook razend moeilijk om de soms wisselende posities van alle betrokkenen – daders, slachtoffers en toeschouwers – recht te doen en tegelijkertijd tot een oordeel te komen over wie waarvoor verantwoordelijkheid draagt. Toch is het wel degelijk mogelijk als historicus een oordeel uit te spreken over de machtsverhoudingen die geweld mogelijk hebben gemaakt.’

Moreel ijkpunt

Als voorbeeld van een historische studie die wél een oordeel velt, noemt Henkes het rapport van de Amsterdamse hoogleraar Baud naar de rol van Jorge Zorreguieta als staatssecretaris in de Argentijnse junta van dictator Jorge Videla. ‘Baud bestudeerde de opstelling van Zorreguieta binnen verschillende contexten, en beoordeelde die opstelling ook vanuit meerdere perspectieven. Hij deed zorgvuldig onderzoek op basis van de beschikbare bronnen en gaf rekenschap van de tijd- en plaatsgebondenheid van verschillende oordelen.’ Als het zo wordt uitgevoerd, meent Henkes, levert historisch onderzoek een moreel ijkpunt op waarmee het maatschappelijk debat verder geholpen kan worden.

Symposium

Op het symposium ‘Historici en de confrontatie met een gewelddadig verleden’ zal worden gesproken over o.m. de postkoloniale kwestie-Rawagede en de werkwijze van de commissie-Davids over de inval in Irak. Het symposium vindt plaats op donderdag 26 januari in het Academiegebouw van de RUG (10.00–17.00 u). Toegang is gratis, bezoekers worden verzocht zich per e-mail aan te melden.

Curriculum vitae

Dr. Barbara Henkes is als universitair docent moderne geschiedenis verbonden aan de Rijksuniversiteit Groningen. In haar onderzoek richt zij zich op processen van in- en uitsluiting in relatie tot nationale gemeenschappen, momenteel toegespitst op transnationale familiegeschiedenissen in Nederland en Zuid-Afrika. In 2010 publiceerde zij o.a. ‘De Bezetting revisited. Hoe van De Oorlog een ‘normale’ geschiedenis wordt gemaakt die eindigt in vrede’. 

Laatst gewijzigd:15 september 2017 15:10
printOok beschikbaar in het: English

Meer nieuws