Skip to ContentSkip to Navigation
Over onsNieuws en agendaNieuwsberichten

Dr. Hanneke Schaap: ‘Religie kan heilzaam zijn in tijden van Twitter en Facebook’

09 november 2011

Religie en spiritualiteit kunnen een heilzame functie vervullen in de uitblinkcultuur waarin we leven, stelt universitair docent godsdienstpsychologie Hanneke Schaap. Het tijdperk van de grote verhalen en ideologieën mag voorbij zijn, alleen met jezelf bezig zijn, schenkt geen voldoening. Uiteindelijk wil de mens deel uitmaken van een groter geheel. Op 15 november houdt Schaap een publiekslezing over dit onderwerp aan de Rijksuniversiteit Groningen.

We leven in een uitblinkcultuur, stelt Hanneke Schaap. Als we niet twitteren of op Facebook aan ons imago sleutelen, zijn we wel op weg naar de plastisch chirurg of de sportschool. ‘Voortdurend vragen we ons af hoe we op anderen overkomen en doen we ons best te lijken op een ideaalbeeld dat we onszelf voor ogen houden. En als we doorkrijgen dat we dat niet bereiken, liggen burn out en depressie op de loer.’

Eeuwenoud verschijnsel

Zit de behoefte onszelf ‘op de kaart te zetten’ niet in de mens ingebakken? Is de uitblinkcultuur een nieuw verschijnsel? ‘Ach nee,’ relativeert Schaap haar stelling. ‘In wezen is er niets nieuws onder de zon.’ De individualisering van de samenleving gaat al terug tot de Verlichting, de periode waarin de mens voor zichzelf leerde denken en kritische vragen ging stellen bij het gezag van wereldlijke en kerkelijke leiders. ‘Maar inmiddels is onze hele cultuur ervan doortrokken,’ stelt Schaap. ‘Niet alleen in de politiek en het rechtssysteem staat het individu centraal, maar ook in onze opvoeding. Al van jongs af aan leren we onze kinderen hoe uniek ze zijn. Meisjes zijn prinsesjes, en jongens zijn piraten die de wereld wel eens aan hun voeten zullen leggen.’

Twitter en Facebook

Toch ontwaart Schaap ook een nieuwe tendens in de individualisering. ‘Mensen willen niet meer alleen uitblinken in de ogen van anderen, maar ook in hun eigen ogen. We zijn nu sterker dan voorheen gericht op ons ideale ik.’ De godsdienstpsychologe ziet een verband met het opkomen van Twitter en Facebook. De sociale media ontstonden uit een behoefte aan individuele expressie en het leggen van contacten, maar beginnen inmiddels een wereld op zichzelf te vormen, waarin gebruikers volledig zelf in de hand hebben hoe ze op anderen overkomen. Daarmee illustreren ze het gevaar van doorschietende individualisering, aldus Schaap.

Ook het bedrog van de frauderende wetenschapper Diederik Stapel is hiervan een voorbeeld, meent de ze. ‘Goed presteren was voor Stapel niet genoeg. Hij moest voldoen aan het beeld van de ideale wetenschapper dat hij in zijn hoofd had, en verloor zijn omgeving uit het oog.’

Hechting en autonomie

In principe hoeft zelfwaardering helemaal niet negatief te zijn, haast Schaap zich te zeggen. ‘Als kleine kinderen leren we enerzijds ons aan anderen te hechten en anderzijds op eigen benen te staan, autonoom te zijn. Dat hebben we allebei nodig.’ Ontlenen kleine kinderen hun gevoel van uniciteit nog volledig aan de erkenning die ze van anderen krijgen, na verloop van tijd leren ze dat ze zichzelf dat gevoel ook kunnen bezorgen. En ook daarmee is niets mis, want vanuit gezonde zelfwaardering kunnen we tot grote prestaties komen. Schaap: ‘Zelfwaardering wordt pas problematisch wanneer het niet meer in verhouding staat tot je gehechtheid aan de wereld om je heen, als je het gevoel hebt dat je permanent moet uitblinken en dat de hele wereld om jou draait.’

Deel van een groter geheel

Religie en spiritualiteit kunnen een heilzame functie vervullen in de uitblinkcultuur waarin we leven, meent Schaap. ‘Godsdienst staat natuurlijk niet los van die cultuur. Er zijn genoeg mensen die godsdienst als een consumptiegoed beschouwen, die zich afvragen wat ze er zélf aan hebben en die zich inzetten voor een kerkgemeenschap om gezien te worden.’ Maar wanneer religie en spiritualiteit mensen laten ervaren dat ze deel uitmaken van een groter geheel, is dat heilzaam en bevrijdend, aldus Schaap. ‘Dat kan op verschillende manieren. Heel concreet, als je door meditatie het bewustzijn van je zelf en je lichaam minimaliseert. Of abstracter, als je ervan overtuigd raakt dat God je aanvaardt zoals je bent en dat je mag falen.’

Volle kerkbanken?

Moeten geloofsgemeenschappen dan via Facebook en Twitter zieltjes gaan winnen? Moet de geïndividualiseerde mens weer in een groot verhaal gaan geloven? Schaap: ‘Nee, de klok vijftig of zeventig jaar terug proberen te draaien, heeft geen zin. Ik ga kerkbesturen niet voorhouden dat hun kerken binnenkort vast weer vol zullen zitten. Maar culturen laten over langere tijd wel vaak een pendelbeweging zien. Ik vermoed dat de enorme nadruk op het zelf die nu zo vanzelfsprekend is, minder zal worden. Misschien keert de wal het schip wel, zou je kunnen zeggen. Misschien groeit er langzaam een bewustzijn dat het eigen ik ertoe doet ­– maar alleen als onderdeel van een groter geheel.’

Curriculum vitae

Hanneke Schaap-Jonker (1977) studeerde psychologie en godgeleerdheid aan de Universiteit Leiden en promoveerde aan de toenmalige Theologische Universiteit Kampen, nu de Protestantse Theologische Universiteit, op een studie naar de betekenis van preken in relatie tot de psyche van de luisteraars. Sinds 2010 werkt ze als universitair docent godsdienstpsychologie aan de Rijksuniversiteit Groningen. Daarnaast is zij coördinator van het Kenniscentrum Religie en Levensbeschouwing in relatie tot Geestelijke Gezondheid bij GGZ-instelling Dimence.

Laatst gewijzigd:30 november 2017 15:38

Meer nieuws