Skip to ContentSkip to Navigation
Over onsNieuws en agendaNieuwsberichten

Prof.dr. Rafael Wittek: ‘Marktwerking in de wetenschap is een vergissing’

11 mei 2011

Het streven van Nederlandse universiteiten om hoog in internationale ranglijsten te komen, is onzinnig, stelt RUG-socioloog prof.dr. Rafael Wittek. ‘Rankings als indicator van kwaliteit zijn een hype. Het is een bestuurlijke reflex om daar achteraan te lopen.’ In de strijd om de hoogste ranking ontstaat een cultuur van ongezonde concurrentie, vindt Wittek. ‘Of onderzoekers samenwerken binnen één afdeling, tussen verschillende faculteiten of zelfs tussen verschillende universiteiten zou niets moeten uitmaken. Dat interuniversitaire onderzoeksscholen worden afgebouwd, is doodzonde.’

Deze week viert het ICS, de onderzoeksschool waarvan Wittek wetenschappelijk directeur is, haar vijfentwintigste verjaardag. Het ICS was een van de eerste geaccrediteerde interuniversitaire onderzoeksscholen van Nederland en wist ook internationaal een excellente reputatie op te bouwen. Dat de school de afgelopen jaren toch heeft moeten vechten voor haar voortbestaan, illustreert de problemen in het Nederlandse onderzoek, aldus Wittek. ‘Onze school is ontstaan door een beweging van onderop. Onderzoekers van verschillende universiteiten zochten elkaar op om samen beter onderzoek te kunnen doen. Tegenwoordig is daar steeds minder ruimte voor. Onderzoek wordt veel meer van bovenaf gereguleerd.’

Beste jongetje van de klas

Nederland loopt voorop bij het invoeren van Europese regels die marktwerking in de wetenschappelijke wereld stimuleren, aldus Wittek. ‘We willen het beste jongetje van de klas zijn, lijkt het wel. Decennialang hadden we een goed functionerend systeem van onderzoeksscholen, die streng op hun kwaliteit werden beoordeeld. Maar “Den Haag” heeft snel gereageerd op nieuwe Europese richtlijnen, en de concurrentiestrijd tussen universiteiten aangewakkerd.’ Het resultaat is dat universiteiten de successen van onderzoekers steeds meer zelf willen claimen, en ze minder ruimte bieden om samen te werken met collega’s van “buiten”, legt Wittek uit. ‘De afgelopen jaren zijn er veel onderzoeksscholen afgeschaft, en zijn er lokale graduate schools voor in de plaats gekomen.’

Rankings zijn hype

Universiteiten worden in toenemende mate geleid als bedrijven, stelt Wittek. ‘Ieder voor zich proberen ze topinstituten op te zetten en meten ze hun succes af aan het aantal publicaties dat “hun” onderzoekers weten te halen. Immers: hoe meer publicaties, hoe hoger de universiteit zal eindigen in internationale ranglijsten.’ Maar het kwantificeren is doorgeschoten, vindt Wittek. ‘Rankings als indicator van kwaliteit zijn een hype. Het is een bestuurlijke reflex om daar achteraan te lopen, en uiteindelijk is de kwaliteit van onderzoek er niet bij gebaat. Want onderzoekers die voortdurend moeten scoren, gaan niet achter grote vragen aan, maar vullen een beperkte onderzoeksagenda in.’

Marktwerking is vergissing

Laat onderzoekers zelf bedenken met wie ze willen samenwerken en reken ze niet zo strikt af op het aantal publicaties dat ze weten te halen, zo luidt het pleidooi van Wittek.‘Als een onderzoeker denkt dat een collega in Utrecht, Japan of de VS hem kan helpen zijn vraag te beantwoorden, dan moet hij die samenwerking vooral kunnen aangaan.’ Voor verminderde efficiency is de hoogleraar sociologie niet bang. ‘Natuurlijk, er moet een scherpe kwaliteitscontrole blijven, maar daar kan een instituut als de KNAW prima voor zorgen. Echt, het idee van marktwerking in de wetenschap is een vergissing. Erkenning door kritische collega’s is een waanzinnig sterke motor, meer incentives hebben onderzoekers niet nodig.’

Curriculum vitae

Prof.dr. Rafael P.M. Wittek (1965) is sinds 2001 hoogleraar sociologie aan de Rijksuniversiteit Groningen. Daarnaast is hij sinds 2006 wetenschappelijk directeur van de onderzoeksschool ICS. Wittek werd opgeleid aan de universiteit van Tübingen en promoveerde in 1999 in Groningen cum laude op een onderzoek naar informeel gedrag, samenwerking en conflictmanagement in organisaties. Hij geeft colleges over en verricht onderzoek naar onder meer organisatiesociologische vraagstukken, sociale netwerken en institutionele verandering.

Over ICS

Het Interuniversity Center for Social Science Theory and Methodology (ICS) is een toonaangevend onderzoekscentrum in de sociale wetenschappen. Het is aan drie universiteiten gevestigd: de universiteiten van Groningen, Utrecht en Nijmegen. Hoofddoel van het ICS-programma is het verzorgen van een gestructureerd opleidingsprogramma voor jonge onderzoekers, waarbij integratie van verschillende subdisciplines in de sociale wetenschappen een belangrijke rol speelt. In 2011 bestaat het ICS 25 jaar, hetgeen van 12 tot 15 mei gevierd wordt met onder meer masterclasses en een symposium. Bekijk voor meer informatie de website van het ICS.

Reacties

Margriet Hoogvliet ( mei 12, 2011 om 9:54 am)

Niemand, zelfs “de beleidsmakers” niet, zal ontkennen dat de stelling van Rafaël Wittek over de tekortkomingen van rankings als indicator van onderzoekskwaliteit volledig correct is. Desondanks worden oneigelijke methodes als bibliometrie, impact rates, wetenschappelijke status, etc., steeds meer gebruikt voor de evaluatie van instellingen en individuele onderzoekers.

Af en toe laten wetenschappers als Wittek publiekelijk weten dat het anders zou moeten. In Frankrijk is er een vergelijkbare beweging, “Sauvons l’université”, die evaluatiemethodes kritisch onder de loep neemt en wetenschappers oproept om de “Prime d’excellence scientifique” te weigeren (zie: http://www.sauvonsluniversite.com/spip.php?rubrique7).

Helaas blijven de reacties uit de universitaire wereld te incidenteel en lokaal van karakter, waardoor de het beleid op dit gebied blijft voortdenderen in een verkeerde richting. Het is bevreemdend dat de universiteiten en onderzoekers er niet in slagen de beleidsmakers hiervan te overtuigen, want de universiteiten en onderzoekers belichamen namelijk zelf de instantie die leidend zou moeten zijn op het gebied van communicatie, conceptualisering en ontwikkeling van wetenschappelijk onderzoek.

De enige manier om het onderzoeksbeleid op het gebied van kwaliteitsevaluatie te veranderen is een breed gedragen, internationale beweging die politiek en beleidsmakers gedurende langere tijd de boodschap overbrengt wat goed wetenschappelijk onderzoek is en hoe dit vasgesteld zou moeten worden. Individuele wetenschappers zouden zich kunnen aansluiten bij het Franse initiatief door collectief onderzoeksprijzen te weigeren.

Laatst gewijzigd:15 september 2017 15:10
printOok beschikbaar in het: English

Meer nieuws