Skip to ContentSkip to Navigation
Over onsNieuws en agendaNieuwsberichten

Prof.dr. Kocku von Stuckrad: ‘Wetenschap neemt steeds meer de rol van de kerk over’

12 januari 2011

De rol die religie speelt in het leven van mensen wordt niet kleiner. Wel is het religieuze veld tegenwoordig anders georganiseerd, stelt Kocku von Stuckrad, hoogleraar religiewetenschap aan de Rijksuniversiteit Groningen. Veel mensen staren zich volgens hem blind op de steeds legere kerkbanken in West-Europa. Maar volgens Von Stuckrad moeten we ergens anders kijken. ‘Misschien is het wel zo dat natuurwetenschappers voor een deel de rol van de kerk hebben overgenomen.’

foto Kocku von Stuckrad
Kocku von Stuckrad

‘Als je religie in de moderne wereld wilt bestuderen, moet je op andere plekken kijken dan je gewend bent’, stelt Von Stuckrad. ‘Religie is niet per se iets waarin je gelooft. Het maakt deel uit van een bredere culturele en publieke sfeer. In de hedendaagse maatschappij speelt religie op een andere manier een rol dan vroeger. Niet alleen op de bekende, gevestigde wijze, maar ook in niet-geïnstitutionaliseerde vormen.’

‘Ik beweer niet dat wetenschappers van nu de priesters van vroeger zijn. Veel wetenschappers zitten in een lab, meten dingen en geven vervolgens een interpretatie van de gegevens. Ze bouwen een model, maar beweren daarmee niet te bouwen aan de werkelijkheid. Toch is er beslist ook een aantal wetenschappers dat zich wel bewust is van deze rol en daar ook mee speelt.’

Religieuze metaforen

De relatie tussen natuurwetenschap en religie is veel ingewikkelder dan soms wordt verondersteld. In de 21e eeuw wordt bij natuurwetenschappelijke projecten nog steeds gebruik gemaakt van religieuze metaforen van creatie. Een voorbeeld daarvan zijn de woorden die president Bill Clinton sprak bij de afsluiting van de eerste fase van het Human Genome Project in 2000: “Today we are learning the language in which God created life.” ‘Een heel religieus getinte uitspraak’, aldus Von Stuckrad. Niet veel later gebruikte Francis S. Collins (medische geneticus, Born-Again Christian én voormalig leider van ditzelfde Human Genome Project) het citaat van Clinton als titel voor zijn boek: The Language of God. Met als ondertitel: A Scientist Presents Evidence for Belief.

Synthetische cel

Een ander voorbeeld komt van moleculair bioloog J. Craig Venter. ‘Vorig jaar creëerde hij als eerste wetenschapper een synthetische cel. Om te bewijzen dat hier sprake is van een nieuwe levensvorm, is in de structuur van die synthetische cel een geheime code met een boodschap gezet. Die boodschap bevat onder andere citaten van James Joyce (“To live, to err, to fall, to triumph, to recreate life out of life”), Robert Oppenheimer en natuurkundige Richard Feynman (“What I cannot build, I cannot understand”).’ 

Von Stuckrad: ‘Het coderen en decoderen van de werkelijkheid is een heel oude filosofische en mystieke traditie. Denk aan Pythagoras en de joodse Kabbala, waarbij wordt gesteld dat de kosmos eigenlijk uit letters en getallen bestaat. Als je die bouwstenen kunt ontcijferen, kun je vervolgens ook zelf schrijven of bouwen. In de Joodse traditie wordt zelfs gezegd dat God de wereld schiep door de Torah te lezen. Het lezen als act van creatie dus.’

Controle over de schepping

‘God imiteren of zelf de rol van schepper aannemen kan theologisch problemen opleveren. Toch is dit in sommige religieuze tradities juist waar het om gaat’, aldus Von Stuckrad. ‘De grens tussen religie, kennis van de natuur, magie en wetenschap wordt dan gauw vervaagd. Zelfs in de hedendaagse biologie draait wetenschap niet enkel om het beschrijven en doorgronden van de natuur, maar ook om de manipulatie ervan. Wetenschappelijke ontdekkingen geven in steeds grotere mate controle over de schepping.’

Deze ontwikkeling is duidelijk een overschrijding van het natuurwetenschappelijke modeldenken, meent Von Stuckrad. Volgens hem wordt hiermee een deel zichtbaar van de transformatie van religie in de moderne geschiedenis. ‘Aan wetenschappelijke ontdekkingen worden duidingen over het bestaan ontleend; natuurwetenschappers treden op als aanbieders van zin, van metafysische of religieuze waarheid.’

Volgens Von Stuckrad hoort dit bij de zoektocht van de mens. En bij de transformatie van religie in de moderne geschiedenis. ‘Mensen gaan wel minder naar de kerk, maar de zoektocht naar zingeving en duiding wordt daar niet minder om.’

Meer informatie

Prof.dr. Kocku von Stuckrad

4 reacties

Klaas van Berkel ( January 13, 2011 at 13:01 pm)

Aardig bedacht, om zo de plaats van de religie nog wat op te poetsen, maar is zijn een paar dingen die niet kloppen in deze redenering:
- Amerikaanse voorbeelden zijn ongeldig omdat de VS een verre van geseculariseerde samenleving is;
- het is wat ouderwets om hier en daar een citaat van een leidende wetenschapper of president te gebruiken; hoe staat het met de ‘rank and file’ van de wetenschappers (of van het publiek)? De stelling is sociaal-wetenschappelijk van aard en vraagt dus om een sociaal-wetenschappelijke argumentatie. Om het gereformeerde geloof te bestuderen volstaan toch ook niet een paar citaten van Calvijn?
- religie wordt in dit kader wel snel verengd tot het geloof in (de mogelijkheid van een) schepping. Maar in de kerk eert men niet alleen God de Schepper.
Maar boeiend is het wel!

Alex Klugkist (January 19, 2011 at 17:12 pm)

Vanzelfsprekend maakt religie deel uit van een bredere culturele en publieke sfeer. Ook neemt de zoektocht naar zingeving en duiding niet af. Maar wat het gebruik van religieuze metaforen van creatie in de natuurwetenschappen daartoe doet is onduidelijk. De natuurwetenschappen maken het bestaan inzichtelijk in de vorm van immanente regels, wetten beschrijvingen etc. Om die te beschrijven is taal nodig en moeten ter wille van de inzichtelijkheid beelden worden gebruikt. Een mooi voorbeeld daarvan is het recente boek van Hawking en Mlodinow over The grand design.
De rol van religie neemt onmiskenbaar af, althans in onze westerse samenleving. Dat zit hem niet zo zeer in verouderde liturgieën of leerstellingen, maar is vooral gelegen in het feit dat religie voor mensen geen conditio sine qua non meer behoeft te zijn voor zingeving en duiding van het bestaan. Je kunt ook heel goed zonder religie een zinvol leven leiden en je bestaan duiden.

Toch zal religie niet van het wereldtoneel verdwijnen. De mens is immers voor een belangrijk deel een irrationeel wezen, die zich niet goed tot zijn immanente bestaan kan beperken, maar zichzelf graag wil overstijgen door emoties van religie, dans, muziek of sport. Religie vindt haar wortels in een transcendente dimensie en heeft niet veel met de immanente natuurwetenschappen. Omgekeerd ook niet. Het zijn gewoon twee aparte werelden die zich afspelen op aparte niveaus.

Anton Stam (January 20, 2011 at 19:33 pm)

Ten eerste: een religie is veel meer dan ‘transcendentie’. Iedere religie doet ook bepaalde feitelijke uitspraken over de aard van de kosmos, uitspraken die even goed deel zijn van die religie als haar morele waarden of de ervaringen die samengaan met het aanhangen van die religie. De uitspraak dat ‘religie niets van doen heeft met de natuurwetenschappen’ is dus onjuist: religie heeft wel degelijk iets van doen met natuurwetenschappen.

Ten tweede: de waarheid kan zichzelf niet tegenspreken. Het kan niet zo zijn dat er een ‘religieuze’ en een ‘natuurlijke’ waarheid bestaan die elkaar tegenspreken. Religieuze claims over de wereld waarin we leven kunnen dus natuurwetenschappelijk getoetst worden. Als ze elkaar tegenspreken hebben we ergens gegevens verkeerd geïnterpreteerd en moet de religie of de wetenschap een stap terug doen.

Ten derde: religieuze geschriften zijn geen lesboeken astronomie, scheikunde of natuurkunde. Het kan dus zijn dat de claims die de religie doet over de aard van de kosmos op meerdere manieren geïnterpreteerd kunnen worden. Religie zoekt uiteraard naar de juiste interpretatie van zo’n tekst en het is niet meer dan logisch dat ze dan ook gegevens uit de natuurwetenschap overweegt. Ik denk dat dit laatste ook is wat professor Von Stuckrad signaleert.

Jan Eenjes (January 24, 2011 at 13:07 pm)

In recatie op Alex Klugkist: Had het niet beter kunnen verwoorden de laatste regel en de motivering.

Laatst gewijzigd:15 september 2017 15:10

Meer nieuws

  • 16 oktober 2018

    Digital Society Conferentie Nederlandse universiteiten

    De digitale informatietechnologie dringt steeds dieper door in onze samenleving. Daarom organiseren de veertien Nederlandse universiteiten, verenigd in de VSNU, op dinsdag 27 november de internationale Digital Society Conference in de Rijtuigenloods...

  • 09 oktober 2018

    Wat de wereld écht moet weten over leiderschap

    ‘Weet jij hoe vaak organisaties een verkeerde leider selecteren?’, vraagt Janka Stoker. ‘Volgens recent onderzoek van Gallup gebeurt dat in maar liefst 82% van de gevallen! Deze leiders werden vaak gekozen omdat ze toevallig uitblonken in hun vorige,...

  • 02 oktober 2018

    Young Academy Groningen verwelkomt acht nieuwe leden

    De Young Academy Groningen (YAG) heeft acht nieuwe leden benoemd uit verschillende vakgebieden van deRijksuniversiteit Groningen.Dr. Laura Bringmann, dr. Jan Willem Bolderdijk, dr. Nanna Hilton, dr. Tina Kretschmer, dr.Jocelien Olivier, dr. Saskia Peels,...