Skip to ContentSkip to Navigation
Over onsNieuws en agendaNieuwsberichten

Prof.dr. Martin van Hees: ‘Pas op voor de tijdgeest’

01 december 2010

Met de grote ideologieën zijn ook de alomvattende maatschappij-analyses verdwenen, wordt vaak gezegd. Niets is minder waar, stelt filosoof Martin van Hees. Maar wat ervoor in de plaats kwam, is niet veel beter. Het Tijdgeestdenken kenmerkt zich door grote, slecht onderbouwde claims die elkaar in hoog tempo opvolgen. Zoals recent de vermeende heropleving van het fascisme. Voor één keer vergrijpt Van Hees zich zelf aan Tijdgeestdenken, om te wijzen op het bestaan ervan.

Van Hees wil niet terug naar de tijd van de grote ideologieën, maar hij ergert zich aan de wilde empirische speculaties die ervoor in de plaats zijn gekomen. ‘Wild’ omdat er grote claims gedaan worden. Individualisering, populisme, neoliberalisme, globalisering, materialisme: grote waarschuwingen die niet altijd gebaseerd zijn op feiten, stelt Van Hees. ‘Zoek bijvoorbeeld eens rustig uit of we echt in de greep zijn van het materialisme. Is er inderdaad meer aan de hand dan de constatering dat de iPhone ons leven verandert?’

Verder spoort Van Hees aan uit te zoeken wat wél wenselijk is. In de grote ideologieën zat een duidelijk beeld van hoe de maatschappij er idealiter uit zou zien. Van Hees: ‘Dat normatieve, hoe het dan wel zou moeten, vind ik in de claims van nu helemaal niet terug. Ze benoemen slechts een negatieve ontwikkeling.’

Van patatgeneratie tot graaiende managers

Bij het tijdgeestdenken gaat het meestal om grote sociale en politieke ontwikkelingen. Maar de bespiegelingen houden niet op bij de voordeur. ‘Neem de kwalificaties die onze kinderen al over zich heen kregen: patatgeneratie, zapgeneratie, achterbankgeneratie, ADHD-generatie.’

Van Hees begrijpt wel dat dergelijke claims gemaakt worden. ‘Het is plezierig om schema’s te gebruiken om de wereld in te kaderen.’ Maar grote claims zonder goede onderbouwing zijn ook gevaarlijk. ‘Als je de discussie over het bonussenstelsel in de financiële sector analyseert in termen van toenemende hebzucht, neoliberalisme en individualisering, dan ga je automatisch naar bepaald beleid toe. Dan zijn die managers vuige egoïsten waar je iets aan moet doen. In die context heeft het omarmen van dergelijke slecht gefundeerde claims direct consequenties.’

Willoze slachtoffers

Bovendien zien we onszelf teveel als willoze slachtoffers van anonieme krachten, stelt Van Hees. Als ‘treurig voorbeeld’ van die manier van denken noemt hij de vergelijking die Rob Riemen maakt tussen de opkomst van het fascisme en de PVV. Volgens Riemen is de populariteit van Wilders de logische politieke consequentie van onze huidige maatschappij. ‘We zijn geneigd te denken in termen van die grote schema’s. Het gaat niet over de inhoud van de standpunten van de PVV, maar over een algemene historische ontwikkeling waar die opvattingen deel van uitmaken. Het gevolg is moreel en politiek verwerpelijk’, zegt Van Hees. ‘Met fascisten ga je immers niet in debat en we kunnen vanuit deze optiek dus niet anders dan lijdzaam wachten tot ook deze karavaan weer voorbij is getrokken.’

Van Hees pleit ervoor over te gaan van speculatieve analyses naar ‘fatsoenlijke, ambachtelijke sociologie’. Maar niet zonder zich te realiseren dat hij zich met het uiten van deze opinie schuldig maakt aan wat hij juist veroordeelt. ‘Wat ik nu doe, is precies het tijdgeestdenken. Ik pretendeer een algemene ontwikkeling te ontwaren waarover we ons grote zorgen moeten maken’, zegt Van Hees. ‘Maar ik wil de lezer van de opiniepagina’s in de krant aansporen tot scepticisme als er weer een grote claim over ‘de’ maatschappij wordt gemaakt. De werkelijkheid laat zich niet zo eenvoudig reduceren tot enkele steekwoorden.’

Curriculum Vitae

Prof. dr. Martin van Hees(1964) is hoogleraar ethiek en politieke theorie. Hij studeerde filosofie en politicologie in Rotterdam, werkte daarna in Nijmegen en Enschede en is sinds 1998 verbonden aan de Faculteit Wijsbegeerte van de RUG. Hij was tevens als gasthoogleraar werkzaam in Duitsland en China. Contact: zie de medewerkerspagina.

2 reacties

Esther Hoorn, copyright librarian RUG (December 2, 2010 at 8:49 am)

I fully agree with the view of Martin van Hees. But I would like to raise a question on the role of scholars in public the public debate. Is it not also because journalists and amateur-bloggers take over the public debate, that a few simple keywords become this weeks buzzwords and hinder a more balanced debate? And ifso: if all scholarly output was freely available on the web, should that not help journalists and amateur-bloggers to point to relevant underlying discussions?

It is now the aim of NWO to get a change in publication model towards Open Access. Incentives are put into place to support scientists and scholars, who want to choose for open collaboration. Yet the present reward structure seems to hinder the shift toward Open Access. Scholars are required preferably to publish in high impact journals. At the same time the university pays 5 million euro a year to publishers to get access to scholarly literature at an exclusive base for students and researchers. Al over the world software and other instruments are developed to get new types of community based peer productions, metrics and a level playing field for Open Access publishing. Would it not be a valuable contribution to this debate against the Zeitgeist, that also scholars can pay their due in the public debate by taking up Open Access.

Regine Reincke (December 2, 2010 at 18:00 pm)

Van Hees puts forward an interesting clash. According to him, a return to a ‘decent form of sociology’ might rescue us from ‘anonymous powers’ that have taken control of what people are inclined to think. But sociology (yes, even sociology) is still for the happy few who actually know what it is about, and the ‘anonymous powers’ (on their perceived anonymity, see below) will literally not allow time and space for ‘decent forms of sociology’. This has little to do with sociologists themselves, who are very aware of the importance of taking part in the intellectual debate as one of their many duties, and would be eager to take up this challenge (cf. numerous interviews on sociology in the public sphere with the Dutch Godfather of Sociology, Abram De Swaan). In my opinion, it has to do with the different role the media (both in print and online) has been given over the last decades.

Laatst gewijzigd:04 januari 2018 15:16

Meer nieuws

  • 15 november 2018

    Keuzegids 2019: RUG-opleidingen constant in de Nederlandse top

    Tien bacheloropleidingen aan de Rijksuniversiteit Groningen (RUG) krijgen dit jaar van de Keuzegids Universiteiten het kwaliteitszegel Topopleiding, waarmee ze tot de top van het Nederlandse wetenschappelijke onderwijs behoren. In de categorie ‘Brede...

  • 12 november 2018

    Symposium 'Gaswinning, aardbevingen en wat nu?' op 15 november a.s.

    Het Groninger Universiteitsfonds (GUF) bestaat dit jaar 125 jaar. Tijdens een speciaal symposium met de titel ‘Gaswinning, aardbevingen en wat nu?’ op donderdag 15 november 2018, wordt daarom de 'Ubbo Emmiuspenning voor bijzondere maatschappelijke verdiensten'...

  • 06 november 2018

    Groningen blijft in trek bij Nederlandse en internationale studenten

    De Rijksuniversiteit Groningen telt per 1 november 2018 31.115 studenten met een ‘actieve eerste inschrijving’ voor een bachelor of masteropleiding. Dit is een stijging van 4,6% ten opzichte van 2017.Het totale aantal studenten dat ingeschreven is aan...