Skip to ContentSkip to Navigation
Over onsNieuws en agendaNieuwsberichten

Dr. Kees Kuiken: "Kritiek op dalai lama verdient nuance"

01 juli 2009

Vorige week bezocht de dalai lama Nederland. Dit bezoek werd door sommige media aangegrepen om kritische stukken te publiceren over de spiritueel leider van het Tibetaans boeddhisme. Zo noemde Freek de Jonge de dalai lama in De Volkskrant een ‘twijfelachtige figuur’ die aanhangers van andere stromingen terroriseert. Dr. Kees Kuiken, godsdiensthistoricus & docent Chinees, vindt de kritiek niet terecht.

Om de dalai lama beter te begrijpen is het belangrijk om de geschiedenis van het ambt te kennen, legt Kuiken uit. ‘In de middeleeuwen waren er een stuk of drie boeddhistische monnikenorden te vinden in Tibet. De kloosters van deze ordes waren puissant groot en rijk. In de veertiende eeuw kwam een hervormingsbeweging op gang. Men vond de kloosters te decadent geworden.’ Als teken van protest keerden de hervormers hun mutsen binnenstebuiten, waardoor ze als geelmutsen te boek kwamen te staan. De leider van die geelmutsen was de dalai lama. Sinds die tijd heeft de dalai lama een groot geestelijk gezag in Tibet. ‘Sinds de zeventiende eeuw wordt hij erkend door alle vier Tibetaanse ordes.’

Relatie met China

De Tibetaanse lama’s onderhielden altijd goede betrekkingen met de Chinese keizers. De lama’s waren bijvoorbeeld hofkapelaan van het laatste keizershuis, de Mantsjoe-keizers. De relatie tussen de twee landen was in de vroege Middeleeuwen zelfs zo goed dat Chinese prinsessen uitgehuwelijkt werden aan Tibetaanse vorsten. Toch is Tibet in het verleden nooit een kolonie van China geweest, zoals de Chinezen tegenwoordig beweren. Kuiken: ‘Tibet was altijd een onafhankelijk gebied. Bij de invasie van China in 1950 kwam daar een eind aan. En nu is het een wingewest, ook al zegt China dat Tibet een autonome regio is met zelfbestuur.’

Breed volksgeloof

Na de vlucht van de dalai lama in 1959 bleef het Tibetaanse boeddhisme een bloeiende godsdienst. De theologische traditie is in deze stroming van het boeddhisme van zeer hoog academisch niveau, vertelt Kuiken. ‘Tegelijkertijd is het boeddhisme in Tibet een breed volksgeloof. De brug tussen deze twee werelden wordt gevormd door het boeddhistische begrip upaya, wat je zou kunnen vertalen als ‘didactische vaardigheid’. Volgens de upaya kan iedereen op zijn eigen manier onderwezen worden in het boeddhisme. Er zijn fasen van verlichting, en voor elke fase is een eigen didactiek.’

Genuanceerde communicatie

Als voorbeeld van upaya noemt Kuiken de uitspraak van de dalai lama dat hij naar Nederland toekwam om zijn glimlach te verkopen. ‘Dat zegt hij omdat hij spreekt voor een groot publiek. Het is een didactisch gepaste boodschap. Want het boeddhisme is meer dan alleen blijheid. Voor de ingewijde is het een zeer strenge leer.’ Vanuit het aspect van upaya verklaart Kuiken dat de standpunten van de dalai lama in verschillende vraagstukken niet voor iedereen even duidelijk overkomen. ‘Sommige mensen noemen het opportunisme. Maar juist deze genuanceerde communicatie is voor zijn positie als geestelijk leider erg belangrijk. Op deze manier slaagt hij erin de verschillende partijen bij elkaar te houden.’

Dorje Shugden

En dan is er nog de Dorje Shugden-affaire. Dorje Shugden is een Tibetaanse beschermgod die het militante gezicht van de leer vertegenwoordigt. ‘Hij wordt vaak krijgshaftig afgebeeld. Het verhaal gaat dat dit orakel de dalai lama aangeraden heeft om in 1959 naar India te vluchten.’ Desalniettemin heeft de dalai lama zich op een gegeven moment afgekeerd van Dorje Shugden. Vooral onder ingewijden heeft hij in felle bewoordingen het vereren van Dorje Shugden veroordeeld.

Verstandig beleid

Kuiken vindt dat een verstandig beleid, aangezien de Shugden-verering afbreuk lijkt te doen aan de geweldloze beginselen die de dalai lama zelf benadrukt. ‘Gewelddadige acties werken niet, zoals vorig jaar bleek bij die opstand van Tibetaanse monniken. Gewelddadig verzet wordt namelijk door de Chinezen aangegrepen om Tibet nog Chineser te maken.’ Er wordt ook wel vermoed dat de Chinese overheid een rol speelt bij het stimuleren van de Dorje Shugden-beweging. ‘Zo willen ze de Tibetanen tegen elkaar uitspelen. En de dalai lama moet daarbij als verzoenende leider tussen de partijen laveren.’

Netwerk van illusies

Eigenlijk doet het er in boeddhisme niet zoveel toe of de Dorje Shugden-cultus nou wel of niet ketterij is, denkt Kuiken. ‘De orthodoxe leer van het boeddhisme gaat veel dieper dan het wel of niet vereren van ‘afgoden’. Het concept leegte speelt daarbij een belangrijke rol. We zitten verstrikt in een netwerk van illusies, met illusies over illusies. In dat licht is de hele Dorje Shugden-affaire irrelevant. Het is een zeepbel die weer uiteen zal spatten. Net als de dalai lama, die zich niet voor niets ‘tijdelijk’ leider noemt.’

Curriculum Vitae

Dr. Kees Kuiken studeerde sociale wetenschappen en algemene letteren aan de Rijksuniversiteit Groningen. Hij werkte als bureauredacteur, tekstschrijver en sinds 1982 als beëdigd vertaler, docent en onderzoeker in Groningen, Hongkong en Haren. In 2002 promoveerde hij aan de RUG op een achtste-eeuwse Zuidchinese zenheilige. Ook doceerde hij aan diezelfde universiteit van 2003 tot 2006 Indische godsdiensten. Hij publiceerde historische boeken en artikelen, een essaybundel en een dichtbundel. Bovendien won hij een Hendrik de Vries Stipendium van de Stad Groningen en de Wolters-Noordhoff Academieprijs. Hij is lid van de werkgroep Religious Symbols (Rijksuniversiteit Groningen), de Fryske Akademy (KNAW), het overleg Middeleeuws Memorie-onderzoek (Universiteit Utrecht) en de Werkgroep Adelsgeschiedenis.

Contactinformatie

Dr. Kees Kuiken. Telefoon: 050-5370068. E-mail: kuiken@prosopo.nl

Laatst gewijzigd:15 september 2017 15:10
printOok beschikbaar in het: English

Meer nieuws