Skip to ContentSkip to Navigation
Over onsNieuws en agendaNieuwsberichten

Prof. dr. Martin van Hees: 'Waardencatalogus moet geen plichtenlijstje worden met open deuren'

13 januari 2009

Onlangs maakte minister Ter Horst bekend dat het kabinet werkt aan een ‘waardencatalogus’. Hierin zal worden beschreven wat goed burgerschap is. Martin van Hees, hoogleraar ethiek en politieke theorie aan de Rijksuniversiteit Groningen, is sceptisch. Volgens hem moet het kabinet eerst met goede argumenten komen voor zo’n catalogus. ‘Je moet een grondige probleemanalyse maken die verder gaat dan: ambulancepersoneel wordt bedreigd.’

In het Volkskrant-interview waarin Ter Horst vertelt over de waardencatalogus geeft ze een aantal voorbeelden van ‘goed burgerschap’. Niet anoniem schelden op het internet bijvoorbeeld. Lid worden van een politieke partij. Dat zijn verkeerde voorbeelden volgens Van Hees. ‘We kunnen natuurlijk alleen afgaan op het interview, maar ik vind het opvallend dat ze als voorbeelden vooral plichten noemt, en geen waarden. Waarden zijn uitgangspunten die we belangrijk vinden. Veiligheid bijvoorbeeld. Die waarden leiden vervolgens tot bepaalde normen: gedragsregels die zeggen wat wel en niet mag. Bij plichten heb je het dus over normen, en niet over waarden. En nu ontstaat een paradox: de overheid wil verantwoordelijke burgers, en geeft ze vervolgens een lijstje met plichten.’

Keuzes

Overigens is de nadruk op plichten wel te verklaren, vindt Van Hees. In een waardencatalogus moeten moeilijke keuzes gemaakt worden. ‘Welke waarden vinden we belangrijk? En welke niet? Kiezen we voor privacy of voor veiligheid? Willen we een pluriforme samenleving of juist meer eenvormigheid? Dat zijn verstrekkende keuzes die gaan leiden tot politiek vuurwerk.’ Daarom is volgens hem de kans groot dat de catalogus niet meer wordt dan een plichtenlijstje met alleen maar open deuren.

Rechten en plichten

Het kabinet wil de waardencatalogus lanceren omdat burgers zich wel van hun rechten bewust zijn, en veel minder van hun plichten. Van Hees vindt dat pertinente onzin. ‘Het is per definitie onmogelijk dat iemand zich wel bewust is van rechten, en niet van plichten. Die twee zijn niet onafhankelijk van elkaar. Uit het recht om te stemmen volgt bijvoorbeeld de plicht dat iemand me niet mag belemmeren bij het stemmen.’

Neutrale overheid

Toch staat Van Hees niet per se negatief tegenover een waardencatalogus. ‘Ik ben in principe voor een neutrale overheid. Dat wil zeggen: een overheid die niet voor mij bepaalt wat een goed leven is. Maar in sommige gevallen kan daarvan afgeweken worden. Als bijvoorbeeld neutraliteit betekent dat bepaalde levensopvattingen onder druk komen te staan door het gedrag van anderen – in dat geval zou afzijdigheid van de overheid immers wel degelijk een keuze voor een bepaalde levensopvatting betekenen.’ Maar, vindt hij, als de overheid in die gevallen haar neutraliteit wil loslaten, moet zij wel goed aangeven dat die problemen zich inderdaad voordoen en dat is nog niet gebeurd. ‘Je moet een grondige probleemanalyse maken die verder gaat dan: ambulancepersoneel wordt bedreigd. Je moet duidelijk kunnen maken wat er precies mis is.’ We moeten dan overigens ook oppassen dat we ons niet teveel laten leiden door negatieve ervaringen. ‘We worden ons meestal pas bewust van normen en waarden als ze overtreden worden. Ik zeg niet dat alles in orde is, maar er gaat ook heel veel goed.’

Gedragsregels

Maar hoe zorg je ervoor dat de waarden uit je waardencatalogus in ere hersteld worden? Het maakbaarheidsideaal keert in volle glorie terug, vindt Van Hees, met alle problemen vandien. ‘Mensen zullen waarden, zelfs als ze zich ervan bewust zijn, niet automatisch vertalen in gedragsregels. Net zoals mensen de waarschuwingen op pakjes sigaretten niet op zichzelf betrekken. De overheid zal dus zelf de waarden moeten gaan vertalen in concrete gedragsregels. En dat is heel lastig. Neem rechtvaardigheid. Hoe zet je deze waarde om in gedragsregels? Dat kan op vele manieren.’ Bovendien is het ook afhankelijk van de subcultuur hoe je een bepaalde waarde vertaalt. ‘De waarde leefbaarheid zal in een wijk met veel studenten tot andere gedragsregels leiden dan in een wijk waar geen studenten wonen.’

Spruitjeslucht

Tegenstanders vinden dat de spruitjeslucht van de jaren vijftig om de waardencatalogus heen hangt. ‘Je kan dat betuttelen noemen. Ik vind dat op zich niet zulke sterke kritiek. Als er goede redenen zijn, is er niet zo veel mis met betutteling. Ik betuttel mijn kinderen ook. Probleem is echter dat onvoldoende duidelijk is wat de redenen zijn.’ Van Hees vindt echter wel dat de overheid zoveel mogelijk moet proberen om de waarden te vertalen in rechten, en niet in plichten. ‘Ter Horst noemt bijvoorbeeld het idee om, vanuit de waarde leefbaarheid, geld beschikbaar te stellen aan burgers voor het opknappen van de wijk. Dat lijkt me een heel goed idee.’

Curriculum Vitae

Martin van Hees is hoogleraar ethiek en politieke theorie. Hij studeerde filosofie en politicologie in Rotterdam, werkte daarna in Nijmegen en Enschede en is sinds 1998 aan de Faculteit Wijsbegeerte van de RUG verbonden. Dit jaar rondt hij het omvangrijke NWO-VICI onderzoeksprogramma ‘Modelling Freedom’ af. Dat onderzoek richt zich op normatieve vraagstukken die de fundamenten van het ethisch en politiek liberalisme betreffen. Het gaat daarbij met name om de analyse van het vrijheidsbegrip en de verdediging en fundering van individuele rechten.

Laatst gewijzigd:30 november 2017 16:53
printOok beschikbaar in het: English

Meer nieuws

  • 21 februari 2018

    Provincie en RUG maken werk van duurzame landbouw

    De Provincie Groningen en de Rijksuniversiteit Groningen (RUG) slaan de handen ineen om de landbouwsector verder te verduurzamen. Hiertoe wordt een Bijzondere Leerstoel Natuurinclusieve Landbouw opgericht aan de RUG. De Provincie​draagt via haar Programma...

  • 19 februari 2018

    Prinses Beatrix en Prinses Mabel bij uitreiking 4e Prins Friso Ingenieursprijs in Groningen

    Het Koninklijk Instituut Van Ingenieurs (KIVI) reikt op 21 maart 2018 voor de vierde keer de Prins Friso Ingenieursprijs uit aan de Ingenieur van het Jaar. Ook dit jaar zijn Prinses Beatrix en Prinses Mabel hierbij aanwezig. ​De Rijksuniversiteit Groningen,...

  • 15 februari 2018

    Populaire wetenschapsblogger deelt spintronicafilm

    Een filmpje over het onderzoek van RUG-natuurkundige Bart van Wees is opgepikt door de populaire wetenschapsblogger Hashem Al-Ghaili. Via zijn Facebook site is de film in een paar dagen tijd meer dan 260.000 keer bekeken en ruim 2.100 keer gedeeld....