Skip to ContentSkip to Navigation
Over onsNieuws en agendaNieuwsberichten

Prof. dr. Martin van Hees: 'Waardencatalogus moet geen plichtenlijstje worden met open deuren'

13 januari 2009

Onlangs maakte minister Ter Horst bekend dat het kabinet werkt aan een ‘waardencatalogus’. Hierin zal worden beschreven wat goed burgerschap is. Martin van Hees, hoogleraar ethiek en politieke theorie aan de Rijksuniversiteit Groningen, is sceptisch. Volgens hem moet het kabinet eerst met goede argumenten komen voor zo’n catalogus. ‘Je moet een grondige probleemanalyse maken die verder gaat dan: ambulancepersoneel wordt bedreigd.’

In het Volkskrant-interview waarin Ter Horst vertelt over de waardencatalogus geeft ze een aantal voorbeelden van ‘goed burgerschap’. Niet anoniem schelden op het internet bijvoorbeeld. Lid worden van een politieke partij. Dat zijn verkeerde voorbeelden volgens Van Hees. ‘We kunnen natuurlijk alleen afgaan op het interview, maar ik vind het opvallend dat ze als voorbeelden vooral plichten noemt, en geen waarden. Waarden zijn uitgangspunten die we belangrijk vinden. Veiligheid bijvoorbeeld. Die waarden leiden vervolgens tot bepaalde normen: gedragsregels die zeggen wat wel en niet mag. Bij plichten heb je het dus over normen, en niet over waarden. En nu ontstaat een paradox: de overheid wil verantwoordelijke burgers, en geeft ze vervolgens een lijstje met plichten.’

Keuzes

Overigens is de nadruk op plichten wel te verklaren, vindt Van Hees. In een waardencatalogus moeten moeilijke keuzes gemaakt worden. ‘Welke waarden vinden we belangrijk? En welke niet? Kiezen we voor privacy of voor veiligheid? Willen we een pluriforme samenleving of juist meer eenvormigheid? Dat zijn verstrekkende keuzes die gaan leiden tot politiek vuurwerk.’ Daarom is volgens hem de kans groot dat de catalogus niet meer wordt dan een plichtenlijstje met alleen maar open deuren.

Rechten en plichten

Het kabinet wil de waardencatalogus lanceren omdat burgers zich wel van hun rechten bewust zijn, en veel minder van hun plichten. Van Hees vindt dat pertinente onzin. ‘Het is per definitie onmogelijk dat iemand zich wel bewust is van rechten, en niet van plichten. Die twee zijn niet onafhankelijk van elkaar. Uit het recht om te stemmen volgt bijvoorbeeld de plicht dat iemand me niet mag belemmeren bij het stemmen.’

Neutrale overheid

Toch staat Van Hees niet per se negatief tegenover een waardencatalogus. ‘Ik ben in principe voor een neutrale overheid. Dat wil zeggen: een overheid die niet voor mij bepaalt wat een goed leven is. Maar in sommige gevallen kan daarvan afgeweken worden. Als bijvoorbeeld neutraliteit betekent dat bepaalde levensopvattingen onder druk komen te staan door het gedrag van anderen – in dat geval zou afzijdigheid van de overheid immers wel degelijk een keuze voor een bepaalde levensopvatting betekenen.’ Maar, vindt hij, als de overheid in die gevallen haar neutraliteit wil loslaten, moet zij wel goed aangeven dat die problemen zich inderdaad voordoen en dat is nog niet gebeurd. ‘Je moet een grondige probleemanalyse maken die verder gaat dan: ambulancepersoneel wordt bedreigd. Je moet duidelijk kunnen maken wat er precies mis is.’ We moeten dan overigens ook oppassen dat we ons niet teveel laten leiden door negatieve ervaringen. ‘We worden ons meestal pas bewust van normen en waarden als ze overtreden worden. Ik zeg niet dat alles in orde is, maar er gaat ook heel veel goed.’

Gedragsregels

Maar hoe zorg je ervoor dat de waarden uit je waardencatalogus in ere hersteld worden? Het maakbaarheidsideaal keert in volle glorie terug, vindt Van Hees, met alle problemen vandien. ‘Mensen zullen waarden, zelfs als ze zich ervan bewust zijn, niet automatisch vertalen in gedragsregels. Net zoals mensen de waarschuwingen op pakjes sigaretten niet op zichzelf betrekken. De overheid zal dus zelf de waarden moeten gaan vertalen in concrete gedragsregels. En dat is heel lastig. Neem rechtvaardigheid. Hoe zet je deze waarde om in gedragsregels? Dat kan op vele manieren.’ Bovendien is het ook afhankelijk van de subcultuur hoe je een bepaalde waarde vertaalt. ‘De waarde leefbaarheid zal in een wijk met veel studenten tot andere gedragsregels leiden dan in een wijk waar geen studenten wonen.’

Spruitjeslucht

Tegenstanders vinden dat de spruitjeslucht van de jaren vijftig om de waardencatalogus heen hangt. ‘Je kan dat betuttelen noemen. Ik vind dat op zich niet zulke sterke kritiek. Als er goede redenen zijn, is er niet zo veel mis met betutteling. Ik betuttel mijn kinderen ook. Probleem is echter dat onvoldoende duidelijk is wat de redenen zijn.’ Van Hees vindt echter wel dat de overheid zoveel mogelijk moet proberen om de waarden te vertalen in rechten, en niet in plichten. ‘Ter Horst noemt bijvoorbeeld het idee om, vanuit de waarde leefbaarheid, geld beschikbaar te stellen aan burgers voor het opknappen van de wijk. Dat lijkt me een heel goed idee.’

Curriculum Vitae

Martin van Hees is hoogleraar ethiek en politieke theorie. Hij studeerde filosofie en politicologie in Rotterdam, werkte daarna in Nijmegen en Enschede en is sinds 1998 aan de Faculteit Wijsbegeerte van de RUG verbonden. Dit jaar rondt hij het omvangrijke NWO-VICI onderzoeksprogramma ‘Modelling Freedom’ af. Dat onderzoek richt zich op normatieve vraagstukken die de fundamenten van het ethisch en politiek liberalisme betreffen. Het gaat daarbij met name om de analyse van het vrijheidsbegrip en de verdediging en fundering van individuele rechten.

Laatst gewijzigd:30 november 2017 16:53

Meer nieuws

  • 18 september 2018

    Swingend veldwerk in Haagse migrantenkerken

    Wie er oog voor heeft, vindt honderden migrantenkerken in ons land, vooral in de grote steden. Antropologisch gezien werelden op zichzelf. Hoe gaat men daar om met thema’s als gezondheid, seksualiteit, veiligheid? Wilde verhalen doen soms de ronde....

  • 11 september 2018

    Van Klokhuis-vraag naar Veni-subsidie

    Als kind was Jorrig Vogels al gefascineerd door taal en vergeleek hij de verschillende woorden voor ingrediënten op verpakkingen. Een jaar terug sleepte de taalonderzoeker een Veni-beurs in de wacht. ‘Taal heeft iets telepathisch: het beeld dat ík in...

  • 10 september 2018

    Nieuwe Gerardus van der Leeuw Fellow Rosalind Hackett

    Prof. dr. Rosalind I.J. Hackett zal van augustus tot december 2018 als derde Gerardus van der Leeuw Fellow werkzaam zijn aan de Faculteit Godgeleerdheid en Godsdienstwetenschap van de Rijksuniversiteit Groningen.