Skip to ContentSkip to Navigation
Over onsNieuws en agendaNieuwsberichten

125 - Kwaliteit inlichtingendiensten kan voortaan vooraf getoetst

18 oktober 2005

Wat is de kwaliteit van inlichtingen- en veiligheidsrapporten waarmee politici, bedrijven en non-gouvernementele organisaties werken? Nagenoeg niemand weet het. Maar daar komt verandering in. Promovendus Giliam de Valk nam Nederlandse inlichtingen-rapporten onder de loep en concludeert dat er nog veel te verbeteren valt. Hoe dat moet, vertelt hij ook. De Valk promoveert op 27 oktober aan de RUG.

De Valk onderzocht inlichtingenrapporten van de Binnenlandse Veiligheidsdienst (nu AIVD) uit de jaren tachtig. Bijvoorbeeld over antidemocratische elementen in de antikernenergie beweging. En over ‘Stop de neutronenbom’, een mantelorganisatie van de Communistische Partij van Nederland (CPN). Deze rapporten waren afkomstig van Directie B, de afdeling ‘antidemocratische bewegingen’ in de wandelgangen. Andere kwamen van de hand van de veel kleinere Stafafdeling Buitenlandse Politiek, bijvoorbeeld over China en de Sovjet-Unie.

Feedback en discussie

Meteen viel De Valk het enorme verschil in kwaliteit op. De Stafafdeling schreef rapporten die tot de beste ter wereld behoorden, terwijl de Directie B er soms weinig van bakte. Waar komen die verschillen vandaan? Volgens De Valk gaat de kwaliteit van een rapport omhoog als er verschillende vormen van feedback op het rapport zijn en er dus een discussie ontstaat. Als een onderzoek in het uiterste geheim plaatsvindt, wordt de ruimte voor feedback en discussie kleiner.

Institutionele crisis

Een rapport wordt ook beter als de onderzochte partij niet meewerkt met het onderzoek of als ze de onderzoekende instantie probeert te manipuleren. De onderzoeker zal meer technische middelen inzetten, meer informanten en agenten en betere analisten, die erg kritisch zijn ten opzichte van hun eigen aannames. ‘Als het onderzoek echt moeilijk wordt, ontstaat een soort institutionele crisis,’ aldus De Valk. ‘Daardoor gaan organisaties optimaal functioneren. Dit is een passief mechanisme. Maar onder Arthur Docters van Leeuwen heeft de BVD het tot beleid verheven.’

Politieke druk

Funest voor de kwaliteit van een inlichtingenrapport is diplomatieke en politieke druk. ‘Als diplomatie en politiek het enige forum is waar dingen worden besproken, keldert de kwaliteit,’ aldus de promovendus. Dit kwam in het verleden onder meer omdat de politiek en de BVD elkaar niet begrepen. ‘Neem het rapport over de CPN. Ed van Thijn heeft als minister van Binnenlandse Zaken ontkend dat die organisatie onderzocht werd, terwijl dat in werkelijkheid wel gebeurde. Dat was natuurlijk slecht voor de motivatie binnen de BVD. Onder de vier ministers die hem volgden is nog aangerommeld met dat dossier. Daar valt ook nu nog van te leren.’

Kwaliteitstoets

Vaak blijkt pas achteraf of inlichtingendiensten goed werk hebben geleverd. Na een aanval op de WTC-torens in 2001 bijvoorbeeld, of de aanslag in Madrid in 2004. ‘Post mortem’ is een analyse relatief makkelijk te maken. Vooraf (ex ante) is dat een stuk moeilijker. De Valk ontwikkelde een kwaliteitstoets voor inlichtingenrapporten. Aan de hand van enkele criteria kan de kwaliteit van een rapport worden bepaald voordat de uitkomst van een gebeurtenis bekend is.

Aanbevelingen

De criteria houden inhoudelijk sterk verband met de aanbevelingen die De Valk in zijn proefschrift doet: zorg voor ‘peer review’, protocolliseer het onderzoeksproces in overzichtelijke stappen en geef een hogere prioriteit aan het gebruik van informanten en agenten. Dat laatste is nodig om diep genoeg in de kwaadwillende organisaties te infiltreren en eventueel het geweld dat ze gebruiken te controleren. De Valk: ‘Na de val van de muur is het gebruik van informanten en agenten teruggenomen. Terwijl juist zij een belangrijke bijdrage kunnen leveren aan de kwaliteit van een inlichtingenrapport.’

Curriculum vitae

Giliam de Valk (Rotterdam, 1961) studeerde politieke wetenschappen aan de rechtenfaculteit in Leiden. De Valk promoveert tot doctor in de rechten bij prof. dr. M. Herweijer van de RUG en prof. dr. A.B. Hoogenboom van de Universiteit Nijenrode. De Valk promoveert als externe kandidaat bij de vakgroep Bestuursrecht. Momenteel is hij raadslid in het Amsterdamse stadsdeel Oud-West voor GroenLinks. De titel van het proefschrift luidt: Dutch Intelligence. Towards a qualitative framework for analysis.

Noot voor de pers

Informatie: Giliam de Valk, tel.: (020)675 61 97 of (020)686 76 10, giliamdv@xs4all.nl

Laatst gewijzigd:15 september 2017 15:20

Meer nieuws