Skip to ContentSkip to Navigation
Over onsNieuws en agendaNieuwsberichten

070 - Architect J.H. van den Broek en de stad Rotterdam

‘Bijzondere architectuur gecamoufleerd met masker van normaalheid’
07 juni 2005

Het illustere Rotterdamse architectenbureau Van den Broek & Bakema heeft in de jaren vijftig en zestig talloze vernieuwende, toonaangevende bouwprojecten gerealiseerd, waaronder de Lijnbaan. Kunsthistoricus Wouter Vanstiphout onderzocht de betekenis van dit bureau en raakte in de ban van J.H. van den Broek, de 'saaie' helft van het duo. 'Zijn vroegere, onbekende woningbouwprojecten zijn zo eenvoudig, dat ze opgaan in het straatbeeld. Het is bijzondere architectuur gecamoufleerd met een masker van normaalheid.' Vanstiphout promoveert op 16 juni aan de Rijksuniversiteit Groningen.

De architect J.H. van den Broek is onlosmakelijk verbonden met de transformatie die Rotterdam de vorige eeuw heeft doorgemaakt. Vanstiphout: ‘Grootschalige stedenbouwkundige plannen voor Rotterdam slagen maar zelden. Toch staat de transformatie nooit stil: het bouwen gebeurt gewoon. Rotterdam is een rare, gefragmenteerde industriestad die na iedere zware klap weer opveert. Eerst veranderde het van een achtergebleven provinciestad in een stad met een wereldhaven, waar mensen tussen de havens en de kranten woonden en waar overal aan één stuk door werd gebouwd. Toen werd in 1940 het centrum platgebombardeerd en moesten de Rotterdammers hun stad weer opbouwen. Van den Broek maakte in de oorlogsjaren tal van schetsen en plannen over hoe de stad er in de toekomst zou moeten uit zien. Zijn suggesties werden uiteindelijk opgenomen in het masterplan voor de wederopbouw en zouden tot wereldwijd bekende complexen als De Lijnbaan leiden.’

Onopvallend bijzonder

De stempel die Van den Broek op Rotterdam zette, is vooral zichtbaar in de armere wijken in Rotterdam-Zuid en -West. Daar zijn nog steeds talloze reeksen huizenblokken te vinden die hij in de jaren twintig, dertig en veertig heeft ontworpen. ‘Mijn boek is een studie naar gewone woningen, zoals u en ik bewonen. Zijn woningen zijn zo eenvoudig dat ze opgaan in het straatbeeld. Ze vallen in eerste instantie niet op. Dat geldt voor bijna al zijn werk uit die tijd. Maar als je beter kijkt, zie je dat hij tal van bijzondere elementen heeft bedacht. Bijvoorbeeld een groot raam aan de straatkant zodat je het gevoel hebt dat je middenin de stad woont en een heel klein raam dat “toevallig” gericht staat op de toren van het stadhuis. Veel van wat hij in die tijd bouwde is bijzonder met een masker van normaalheid.’ Hoe groot de invloed van Van den Broek op het uiterlijk van Rotterdam is, laat Vanstiphout zien met foto’s van al het werk van de architect. ‘Ik heb alles zelf gefotografeerd. Ik wil namelijk ook laten zien hoe Rotterdam is veranderd in de laatste zestig jaar, hoe deze stad nu voelt.’

Meesterwerk

Het bekendste gebouw van Van den Broek is het Vroeselaanblok in Blijdorp. Een bijzonder appartementencomplex dat bewoners de mogelijkheid biedt om met behulp van schuifwanden een dag- en nachtfunctie te creëren. Vanstiphout: ‘Over dit meesterwerk was hij zelf niet volledig tevreden. Het was als het ware te bijzonder, te mooi en te uniek om een echt prototype te zijn voor een nieuwe volkshuisvesting. Hij is dan ook niet doorgegaan op deze ingeslagen weg.’

Nieuw systeem van ontwerpen en bouwen

De verwevenheid van Van den Broek met de stad Rotterdam is groot, vervolgt Vanstiphout. ‘Als je zijn werk volgt, volg je de transformatie van Rotterdam. Hij was heel intensief betrokken bij de stad waar hij opgroeide, maar had geen grote utopische plannen. Hij was juist heel pragmatisch. Hij zag in dat de stad behoefte had aan goede, betaalbare woningbouw voor de arbeidersbevolking en daar zette hij zich voor in.’ Hij bedacht hiervoor kleinschalige bouwplannen waarop kleine bouwondernemers zich gezamenlijk konden inschrijven. Grote bouwbedrijven zoals we nu kennen, domineerden nog niet de markt, zoals nu. Vanstiphout: ‘In zijn ontwerp paste hij zich aan hun mogelijkheden aan. Hij zorgde er ook voor ze delen van het plan zelf konden uitvoeren en niet de verantwoordelijkheid hoefden te nemen voor het hele project. Hij zorgde ervoor dat ze volgens zijn regels bouwmaterialen zouden bestellen, zodat de totale kosten werden gedrukt. Dit systeem was zo succesvol, dat er geen overheidssubsidie nodig was om goede arbeiderswoningen te realiseren. De eerste projecten werden eind jaren dertig opgeleverd. Tijdens de wederopbouw na de oorlog is zijn systeem gebruikt om de grote woningnood op te lossen. Zijn bouwplannen zijn toen verschillende malen gekopieerd.’

Curriculum Vitae

Wouter Vanstiphout (Heist op den Berg, België, mei 1967) studeerde Kunstgeschiedenis en Archeologie aan de Rijksuniversiteit Groningen. Hij verrichtte zijn promotieonderzoek bij het Instituut voor Kunst-, Architectuurgeschiedenis en Archeologie van de Faculteit Letteren van de RUG. Hij is werkzaam als professor Architectonisch en Stedenbouwkundig Ontwerpen aan de Technische Universiteit Berlijn en als onderzoeker bij Crimson Architectural Historians te Rotterdam. Vanstiphout promoveert tot doctor in de Letteren. Zijn promotor is prof. dr. E.R.M. Taverne. De titel van zijn proefschrift luidt Maak een Stad, Rotterdam en de architectuur van J.H. van den Broek en wordt uitgegeven door Uitgeverij 010. ISBN 90-6450-388-5.

Noot voor de pers

Informatie: Wouter Vanstiphout, w.vanstiphout@crimsonweb.org.
Laatst gewijzigd:15 september 2017 15:20

Meer nieuws