Skip to ContentSkip to Navigation
Over onsNieuws en agendaNieuwsberichten

067 - Achterblijvende ontwikkeling Afrika door desintegratie nationale staten

15 juni 2004

Het gaat niet goed met Afrika. De ontwikkeling van het continent verloopt uiterst teleurstellend en de wereldwijde welvaartsstijging gaat aan de Afrikanen voorbij. De afgelopen decennia zijn ze alleen maar armer geworden. Het is het gevolg van de jarenlange desintegratie van de Afrikaanse staten, concludeert Roel van der Veen in zijn proefschrift. Hij promoveert op 24 juni 2004 aan de Rijksuniversiteit Groningen.

Afrika blijft achter bij de rest van de wereld. De ontwikkeling komt maar niet op gang. Integendeel zelfs, over het hele continent is de bevolking armer geworden. Talrijke staten worden geteisterd door wanbestuur, geweld, corruptie en aids, en enkele als Somalië, Liberia, Sierra Leone of Congo zijn zelfs volkomen gedesintegreerd. Van der Veen analyseert in zijn proefschrift hoe de Afrikaanse staten sinds hun onafhankelijkheid langzaam het pad van de desintegratie zijn opgegaan. Rond 1960 stond het continent er op het eerste gezicht niet slechter voor dan de andere niet-westerse continenten Azië en Latijns-Amerika. De relatief slechte situatie waarin Afrika nu verkeert, kan niet alleen worden toegeschreven aan de invloed van het internationale systeem, meent de promovendus.

Cliënt-patroon relaties

Het slechte functioneren van Afrikaanse staten begon al direct na de onafhankelijkheid. De machthebbers van de nieuwe onafhankelijke staten waren vaak westers opgeleid en hadden vooral hun contacten met de vertrekkende koloniale machten. Om hun binnenlandse machtsbasis zeker te stellen zagen zij zich daarom gedwongen de bevolking aan zich te binden door het opbouwen van zogenaamde patroon-cliëntrelaties. In ruil voor politieke steun gaven de machthebbers ambtenarenbanen weg aan de bevolking. "De bureaucratieën begonnen na de onafhankelijkheid dan ook meteen uit te dijen," zegt Van der Veen. De verworven macht was alomvattend en onbeperkt. Het leidde tot het ontstaan van eenpartijstaten die de gehele economie opslokten. Daarnaast zochten leiders voor het verstevigen van de macht bijna altijd steun van militairen, die daarvoor een deel van de staatsinkomsten kregen of zich toeëigenden. Soms schoven militairen de burgers zelfs aan de kant, en ontstonden er militaire dictaturen. Daarmee kwam ook een nieuwe manier van binding tussen bevolking en machthebbers tot stand, gebaseerd op kwaadaardige onderdrukking.

Behoud status quo

"In feite was het hele systeem niet gericht op groei, maar op behoud van het bestaande machtssysteem, de status quo," aldus Van der Veen. "Afrika bleef in essentie een premoderne maatschappij. Globalisering ging dan ook aan Afrika voorbij." Het werd voor Afrikaanse leiders steeds moeilijker om voldoende middelen te vinden om de eigen snelgroeiende bevolking aan zich te blijven binden. Vanaf de jaren zeventig kon dat door internationale leningen. Het geld werd echter vooral gebruikt om de netwerken in stand te houden. Dit maakte geldschieters in de jaren tachtig steeds kritischer en de Afrikaanse staten werden gedwongen hun financiën op orde te krijgen. De hieruit volgende bezuinigingen op het ambtenarenapparaat en op voorzieningen als onderwijs en gezondheidszorg deed het draagvlak onder regeringen sterk verminderen. In het daaropvolgende decennium, de jaren negentig, zagen de machthebbers zich gedwongen de middelen die nog over waren, in te zetten op groeperingen die hun het meest trouw waren. Dat was vooral de etnische achterban. Dit leidde tot spanningen met andere etnische groeperingen, wat het nationale gevoel en het gezag van de centrale staat verder deed afbrokkelen.

Etnische strijd

In de staten ontstond een harde kern van machthebbers die het moest opnemen tegen andere kernen die zich gingen vormen, meestal op etnische basis. "In landen met gemakkelijk te exploiteren grondstoffen leidden spanningen snel tot geweld en strijd om middelen. De overheid werd daarin hoe langer hoe meer een van de strijdende partijen," zegt Van der Veen, "en daarmee was de staat als effectieve organisatie in de samenleving verdwenen. Dit is te zien van Somalië tot Kongo en Liberia. Gewelddadige strijd leidde tot desintegratie van de gehele samenleving, tot op het laagste niveau, de families, aan toe."

Weinig rooskleurige toekomst

De onvrede onder de Afrikaanse bevolkingen kwam in de jaren negentig duidelijk aan de oppervlakte. Groeperingen eisten een ander beleid, andere mensen in de regering en controle op de machthebbers. Dit kwam op een moment dat veel autoritaire Afrikaanse regeringen door het einde van de Koude Oorlog internationale steun verloren. De strategische betekenis van Afrika was immers aanzienlijk afgenomen. Overal op het continent kwamen verkiezingen, die soms leidden tot vreedzame vervanging van regeringen. Daarnaast ging de internationale gemeenschap de democratisering steunen. Hiermee kwam een nieuwe beweging tot vernieuwing van staten naar voren. Het is de uitkomst van de strijd tussen deze twee krachten, staatsdesintegratie en staatsopbouw, die de toekomst van Afrikaanse landen en regio’s zal bepalen. Daarbij lijkt de desintegratie voorlopig aan de winnende hand, denkt Van der Veen, zeker in West- en Centraal-Afrika. "Voor de rest van Afrika lijkt voortgaande stagnatie het hoogst haalbare. De nabije toekomst van Afrika ziet er weinig rooskleurig uit."

Curriculum Vitae

Roel van der Veen (Bedum, 1957) verrichtte het promotieonderzoek in zijn eigen tijd, als uitvloeisel van zijn werk bij het Ministerie van Buitenlandse Zaken. Promotores zijn prof.dr. D.F.J. Bosscher (RUG) en prof.dr. J. Siccama (UU). De titel van het proefschrift is The disintegration of states in Africa: The interaction of politics, economics, culture and social relations, 1957-2003. Het proefschrift is een bewerking van het boek Afrika, van de Koude Oorlog naar de 21e eeuw dat in oktober 2002 verscheen bij uitgeverij KIT-Publishers. De Engelse vertaling van dat algemene boek heet: What went wrong with Africa: A contemporary history. Over enkele maanden zal de Franse editie hiervan verschijnen.

Noot voor de pers

Nadere informatie: drs. R.J. van der Veen, tel. (070)348 51 98/348 64 86, e-mail roel-vander.veen@minbuza.nl (werk)

Laatst gewijzigd:15 september 2017 15:34

Meer nieuws

  • 21 juni 2018

    Grenzeloos lallen met Martijn Wieling op Lowlands Science

    Het is bekend dat alcoholgebruik spraak negatief beïnvloedt, maar hoe zit dat bij het spreken van een vreemde taal? Onderzoek suggereert dat het effect hier juist positief lijkt te zijn. Onduidelijk is echter wat er in de mond gebeurt. Dr. Martijn Wieling...

  • 08 juni 2018

    Waardedaling woningen in aardbevingsgebied tot 2015 gemiddeld 9,3%

    Woningen in het Groningse aardbevingsgebied zijn tot 2015 gemiddeld 9,3% in waarde gedaald. Dat concluderen promovendus Nicolás Durán en hoogleraar Ruimtelijke Econometrie Paul Elhorst van de Rijksuniversiteit Groningen. Zij analyseerden data van de...

  • 06 juni 2018

    RUG op plek 120 in QS ranking

    De Rijksuniversiteit Groningen (RUG) staat dit jaar op plaats 120 in de QS World Top University Rankings 2019. Afgelopen twee jaar stond de RUG opplaats 113 in deze lijst van bijna 1.000 universiteiten wereldwijd. Op nationale schaal is Groningen dit...