Skip to ContentSkip to Navigation
OnderwijsStudievoorlichtingMeer keuzeactiviteitenScholierenacademieStudieondersteuningProfielwerkstukAlfasteunpuntKlassieke talen

Aeneas

Dit is hoe wij helden tegenwoordig zien
Dit is hoe wij helden tegenwoordig zien

Iedereen heeft wel een bepaald idee bij een held. Wanneer iemand zomaar het water in springt om met gevaar voor eigen leven een kind te redden dat bijna verdrinkt, dan noemen wij dat een heldhaftige actie. Kranten gebruiken de term ook voor allerlei situaties, klein en groot. We zullen echter niet zo snel zeggen dat vroomheid en godsdienstigheid heldhaftige eigenschappen zijn. En iemand hoeft ook geen glorieuze dood te sterven om als held te worden bestempeld. Wat dat betreft zijn ideeën over de definitie van een held in de loop van de eeuwen veranderd. Leuk voor jou om mee bezig te gaan! Onderzoek een figuur die traditioneel als held bestempeld is, zoals Aeneas uit het epos van Vergilius. Is hij een typische held of niet?

Literaire genres

Aeneas is een Trojaan die, als de Grieken Troje innemen van de goden, opdracht krijgt om te vluchten en elders een nieuwe stad te stichten. Geleidelijk aan wordt duidelijk dat deze stad in het huidige Italië zal moeten liggen. Na veel omzwervingen komt Aeneas op zijn uiteindelijke bestemming in Latium aan, waar hij echter, voordat hij zijn stad kan stichten, eerst de Rutuliërs onder leiding van Turnus moet overwinnen.

Dit verhaal doet erg denken aan een ander verhaal, namelijk een combinatie van de Ilias en de Odyssee van Homerus. Het speelt zich af in dezelfde tijd en ook de thematiek is hetzelfde. Vanuit de Odyssee is er de thematiek van een reis maken met vele omzwervingen en avonturen. Vanuit de Illias komt de thematiek van een oorlog naar voren. Daarnaast zijn er in detail veel overeenkomsten. Er zijn echter ook verschillen; Aeneas lijkt soms op Odysseus, soms op Hector en soms op Achilles.

Vind je het leuk om tekstueel bezig te zijn, dan kan je kijken naar zowel de overeenkomsten en verschillen in thematiek als ook naar de overeenkomsten en verschillen in stijl. Waarom gebruikt Virgilius zoveel elementen van Homerus? Waarom brengt hij veranderingen aan? Welk doel dient het verhaal? Hoe wordt dat tot stand gebracht via thema’s en stijlfiguren? En hoe verhoudt de thematiek en de stijl zich tot de vorm waarin het stuk is gegoten? Misschien zijn er wel overeenkomsten met andere (helden)verhalen.

Heldendom en stadsvorming

De Aeneis grijpt niet alleen terug op het oude Grieks-Romeinse erfgoed, het is daarnaast ook een heel nadrukkelijk Romeins epos: Aeneas is de mythische voorouder van Augustus en de stad die hij gaat stichten is de stad waar uiteindelijk Rome uit voortkomt (niet Rome zelf, want dat wordt in de mythische chronologie pas een paar eeuwen later gesticht door Romulus en Remus). Aeneas is niet alleen de voorouder van Augustus, hij lijkt ook op Augustus, al is wel steeds de vraag hoe ver de overeenkomsten precies gaan.

De Aeneas heeft dus niet alleen de vorm van een klassiek Latijns epos, vanwege de verbintenis met de voorafgaande Grieks-Romeinse traditie, maar past ook in het genre historische fictie om het Romeinse, en vooral het Augustiniaanse, wereldbeeld te legitimeren. Daarmee hangt dit verhaal met zowel stadsvorming, (het gaat over de geschiedenis van de stad Rome) als met machtslegitimatie samen. Aan jou de uitdaging om te kijken of het vaker voorkwam dat literatuur gebruikt werd als legitimatiemiddel. Stond de auteur daar dan achter? Hoe zijn die verbanden tot stand gekomen? Hoe wordt de macht van het staatshoofd gelegitimeerd? En waarom is juist de Aeneis zo populair geworden? Misschien dat het andersom ook wel werkte: schrijvers die gebruik maakte van de macht van staatshoofden. Zijn daar voorbeelden van te vinden? En is de situatie van toen anders dan de situatie van nu?

Een echte held…?

De vraag rijst dus wat voor held Aeneas nu eigenlijk is: een Homerische à la Achilles of een Romeinse à la Augustus? Beide kanten worden belicht in het verhaal en voor beide kanten valt wat te zeggen. Welke overeenkomsten en verschillen bestaan er tussen al deze helden? En waarom zou je Aeneas in eerste instantie als held bestempelen? Wat maakt hem nu zo bijzonder? Kijk naar de geschiedenis en verbind dit eventueel aan het heden.

Religie

Intussen richt de almachtige hemelvorst zich tot Juno, die in een gouden wolk op het strijdtoneel neerkijkt: ‘Vrouw, komt er nooit een eind aan? Wat blijft er tenslotte nog over? Jij weet zelf en geeft ook toe dat je weet dat Aeneas als Italische god en held voor de hemel bestemd is.

Dit gedeelte uit de Aeneas komt naar voren in het einde van de Aeneas en laat mooi het verband zien tussen heldendaden en goden. Religie was zo ingebed in het leven van de Romeinen, dat het eigenlijk niet ter discussie werd gesteld dat de goden een grote invloed hebben op het dagelijks leven en dat je ze te vriend moet houden. Sterker nog, voor religie was er niet eens woord, omdat het zo vanzelfsprekend was. De cultuur van de tijd waarin de Aeneis geschreven is heeft zijn weerslag op het epos. Welke rol speelt religie in de Aeneis? Hoe is dat verbonden aan het heldendom? Zo wordt vroomheid (pius) als een belangrijke karaktereigenschap gezien van een held. Hoe heeft zich dat ontwikkeld? En waarom is dat zo belangrijk? Welke andere elementen van de cultuur zie je terug in de Aeneis?

Een moderne bewerking van het verhaal van Dido en Aeneas: een stripverhaal in het Latijn door Magda van Tilburg
Een moderne bewerking van het verhaal van Dido en Aeneas: een stripverhaal in het Latijn door Magda van Tilburg

Moderne bewerkingen

De Aeneis was niet alleen populair in Vergilius’ eigen tijd. Vanaf de oudheid tot vandaag zijn Vergilius en zijn epos nagevolgd en gebruikt door schrijvers, kunstenaars en zelfs musici. Een veelvoorkomend thema in de kunst is Aeneas’ vlucht uit Troje (met zijn vader op zijn rug en zoontje aan de hand). In De Goddelijke Komedie was Vergilius Dantes gids in de onderwereld en de dichter verwijst veelvuldig naar de Aeneis. Verschillende opera’s zijn gewijd aan Aeneas en Dido, zoals Dido and Aeneas van Henry Purcell (zeventiende eeuw) en Les Troyens van Hector Berlioz (negentiende eeuw). Voor je profielwerkstuk kun je je richten op een bepaald thema in de Aeneasreceptie, zoals de passage met Dido of hoe Aeneas afgebeeld wordt. Is dit veranderd door de eeuwen heen? Waar heeft die verandering mee te maken? Zijn er eigentijdse elementen in te vinden? Maar het is natuurlijk ook erg leuk om je eigen (moderne) bewerking van het verhaal te maken, bijvoorbeeld een stripverhaal, een muziekstuk of een film. Hoe zou het verhaal in onze tijd eruit zien? Is Aeneas dan nog steeds een held?

Als je dit onderwerp interessant vindt, kijk dan eens op de website van de studie Griekse en Latijnse Talen en Cultuur, Theologie of Religiewetenschap. Je kunt ook een webklas Griekse en Latijnse Talen en Cultuur volgen. Kom ook eens kijken bij de open dagen van de RUG.

Heb je vragen over dit onderwerp of een andere vraag? Mail dan gerust naar alfasteunpunt@rug.nl

Vragen of interesse?

Laatst gewijzigd:23 november 2016 12:53