Skip to ContentSkip to Navigation
OnderwijsStudievoorlichtingMeer keuzeactiviteitenScholierenacademieStudieondersteuningProfielwerkstukAlfasteunpuntGeschiedenis

ten Roem!

Wilde jij vroeger ook beroemd worden? Of wil je dat nog steeds? In de huidige tijd zijn de mogelijkheden om beroemd te worden enorm groot, maar het aantal mensen dat beroemd wil worden ook. Als je kunt dansen of zingen kun je mee doen aan vele talentenshows waarbij je op televisie komt. En als dat niet lukt kun je altijd nog je eigen filmpje maken en uploaden op Youtube om op die manier publiek te trekken. Tegenwoordig lijkt het alsof iedereen, ongeacht of hij iets groots gepresteerd heeft, beroemd kan worden. Dit werd al verwoord door Andy Warhol in 1968: ‘In the future, everyone will be world-famous for 15 minutes’. Dat was vroeger wel anders. Welke verschillen zijn er tussen bijvoorbeeld roem in de oudheid, in de Middeleeuwen en roem nu? Welke oorzaken daarvoor zijn te noemen? Hoe werd een persoon beroemd en hoe bleef hij dat? Dit zijn vragen waar historici die zich bezig houden met cultuurgeschiedenis bijvoorbeeld een antwoord op proberen te zoeken. Maar misschien is het ook een onderwerp voor jouw profielwerkstuk?

Andy Warhol
Andy Warhol

Wat is roem?

Onderzoek naar roem is bijzonder interessant voor historici omdat ‘historisch belang’ tot voor kort vrijwel gelijk stond aan ‘beroemd’ zijn en dus herinnerd worden. Lange tijd werd er in geschiedenisboeken alleen geschreven over koningen, edelen en in het algemeen over de overwinnaars. Tegenwoordig is dat wel anders, beroemdheid staat niet meer gelijk aan grote prestaties. Ook zonder prestaties kun je beroemd worden. Denk eens aan het verschil tussen bijvoorbeeld Keizer Julius Caesar en Paris Hilton. Roem lijkt tegenwoordig niet meer een gevolg van macht en prestaties, maar eerder het gevolg van de drang om beroemd te worden. Niet elke beroemdheid van nu zal dus in de geschiedenisboeken terechtkomen.

Warhol lijkt gelijk te hebben gekregen met zijn uitspraak over 15 minuten van roem, zo vluchtig komen en gaan sterren in de media van onze tijd. Elk jaar ontstaan weer nieuwe toptalenten in talentenshows op televisie en wie weet nog wie de tweede Idols-serie won? Eén van de redenen voor deze andere soort roem is het veranderde medialandschap. Media zijn namelijk dragers van informatie die er voor kunnen zorgen dat mensen beroemd worden. In het huidige medialandschap is er op elk moment van de dag nieuws dat door iedereen publiek kan worden gemaakt. Dit gebeurt bijvoorbeeld via Twitter, Facebook en Youtube. Via dit soort kanalen kan iedereen proberen de aandacht te krijgen om beroemd te worden. Soms lukt dit, maar vaak gaat dit gepaard met zeer vluchtige roem, bijvoorbeeld door één Twitterbericht (een bedreiging maakt je berucht) of één Youtube filmpje ( bijvoorbeeld het nummer Friday van Rebecca Black). Kun je dit toch wel roem noemen of is dit meer bekendheid? En wat is het verschil tussen beiden? In andere tijden waren de soorten media die beschikbaar waren veel beperkter. Hoe bepaalde personen toen toch beroemd werden lees je hieronder.

Munt met afbeelding Alexander de Grote
Munt met afbeelding Alexander de Grote

Roem in de Oudheid

Hoe werd je beroemd toen er nog geen radio of televisie was? Of toen er zelfs nog geen kranten waren? Hoe zorgde je ervoor dat mensen jou kenden en waarom was dat van belang? Als je je profielwerkstuk gaat schrijven over roem in de oudheid zul je zien dat het er toen heel anders aan toe ging. Een voorbeeld van roem in de oudheid is beschreven door hoogleraar Oude Geschiedenis aan de Rijksuniversiteit Groningen Onno van Nijf. Hij heeft geschreven over de beroemde elite in de plaats Thermessos. In dit stadje speelde roem een belangrijke rol. Op de agora, het centrale verzamel- en ontmoetingsplein van het dorpje, vond men twee beelden van dezelfde lokale vrouw, Atalante. Even verderop was er weer een beeld van haar te vinden. Atalante was dus kennelijk een beroemde vrouw. Maar zij was niet de enige beroemdheid, door het hele stadje waren beelden te vinden van bepalende figuren uit belangrijke families. Er was dus sprake van een ‘celebrity culture’ die een belangrijke rol speelde in de lokale politiek en machtsverhoudingen. De media die men hier toen voor gebruikte waren hele andere dan vandaag de dag. Zo lieten beroemdheden beelden van zichzelf maken of beelden zichzelf af op munten. Alexander de Grote was één van de eerste heersers die zichzelf liet afdrukken op munten. Hierdoor werd hij beroemd van India tot Egypte, een enorm gebied in een tijd waar alles nog te paard of te voet moest worden verspreid. Wat was het belang van roem in deze tijd? Hoe beroemd wisten bijvoorbeeld keizers te worden en op welke manier? Hoe kwam het dat de ene keizer beroemder werd dan de andere? Had dit te maken met zijn prestaties in oorlogen? Of ook door zijn PR-tactieken? Of je zou twee keizers met elkaar kunnen vergelijken aan de hand van deze vragen.  

Maximiliaan I liet veel portretten van zichzelf maken
Maximiliaan I liet veel portretten van zichzelf maken

Roem in de Middeleeuwen

Hoe zat het met roem in de middeleeuwen? Kwam het overeen met hoe roem ervaren werd in de oudheid of lijkt het al meer op onze moderne vormen van roem? Een mooi voorbeeld is de Habsburgse keizer Maximiliaan I (1459-1519). Hij werkte zijn hele leven met een team van geleerden en kunstenaars aan zijn 'Ruhmeswerk'. De keizer was namelijk bang dat hij na zijn dood vergeten zou worden. Maximiliaans streven naar onsterfelijke roem past in de antieke traditie. Die onsterfelijkheid kon bereikt worden door er voor te zorgen dat je naam terugkwam in mythes over de goden. Dan bleven goden de faam van doden rondbazuinen.

De keuze van Maximiliaan voor bepaalde media sloot aan bij diverse tradities. In zijn hoedanigheid als ridder inspireerde de vorst zich op vastgelegde heldendaden van zijn middeleeuwse voorgangers, zoals de Neuf Preux oftewel de Negen Besten. De Negen Besten zijn negen beroemdheden die bewierookt zijn in een gedicht uit 1291, waarin onder andere Koning David en Julius Ceasar worden genoemd. De Negen zouden volgens dichter Jakob van Maerlant als voorbeeld voor de mensheid kunnen dienen. Hij sluit ook aan bij de christelijke traditie van de aandenkens, zoals graven en kruizen, die nabestaanden er toe moest aanzetten voor de gestorvene te bidden. Zo liet Maximiliaan twee gigantische grafmonumenten bouwen. Aan de andere kant werkten humanisten aan het hof van Maximiliaan aan biografieën van hem en maakte een team van kunstenaars een keizerlijke triomftocht op papier. Dit paste in een traditie van keizers die zich door middel van een PR-campagne graag als onderdeel van een triomftocht presenteerden.

Hoogleraar middeleeuwse geschiedenis aan de Rijksuniversiteit Groningen Catrien Santing concludeert aan de hand hiervan dat roem in de Middeleeuwen altijd een lange termijn project was. Ze maakt hiermee de tegenstelling tussen beroemd en bekend zijn, dat laatste heeft namelijk alleen met het hier en nu te maken. Beroemdheid is iets dat na het leven voortduurt en waar tijdens het leven de aanzet voor wordt gegeven. Nageslacht kan daardoor geïnspireerd worden tot een moedig en deugdzaam leven. Het werkt dus als voorbeeld. Hoe verhoudt dat zich tot onze vormen van beroemdheid? Mensen in de middeleeuwen konden beroemd worden en wilden daarmee hun nageslacht aanzetten tot een deugdzaam leven. Hebben wij ook beroemdheden die ons daartoe aanzetten? Die ons inspiratie geven om een ‘goed leven’ te leiden? In de Middeleeuwen konden mensen beroemd worden door heldendaden en artistieke, intellectuele of sportieve prestaties en hadden als motief geldgewin, macht of bijvoorbeeld angst voor de dood. Vinden we deze instrumenten en motieven ook terug bij onze moderne helden? Een leuk onderwerp om jouw profielwerkstuk over te schrijven!

Wonderkinderen

Wonderkinderen is een speciale categorie binnen het onderwerp roem. Het zijn kinderen die al op zeer jonge leeftijd iets kunnen waar andere mensen jaren voor moeten oefenen en het misschien zelfs nooit zullen leren. Beroemde wonderkinderen zijn Leonardo Da Vinci, Hugo de Groot en Wolfgang Amadeus Mozart, maar ook in de huidige tijd zijn er nog wonderkinderen. Zo zijn er veel voorbeelden te vinden in de schaakwereld. In vroegere tijden kunnen wonderkinderen gevonden worden die al zeer jong heilig werden verklaard of gezalfd werden. Om te bepalen of iemand een wonderkind is, is het belangrijk om de definitie scherp in het oog te houden: iemand die op vroege leeftijd prestaties levert die doorgaans alleen worden verricht door meer dan gemiddeld begaafde volwassenen.

Zijn wonderkinderen een verschijnsel van alle tijden of een betrekkelijk modern fenomeen? Volgens professor cultuurgeschiedenis aan de Rijksuniversiteit Groningen Wessel Krul is in de achttiende eeuw een keerpunt op dit gebied waar te nemen. Er is dan sprake van ‘de ontdekking van het kind’. Dit uitte zich in de aandacht die het kind kreeg in de wetenschap, als onderwerp van onderzoek. Hiervoor werd het kind meer gezien als klein mens en minder als kind. Deze veranderde opvatting legde de basis voor het concept wonderkind, met als gevolg het idee dat ze misschien wel te ‘programmeren’ waren. Nu weten we dat vooral een aangeboren aanleg in combinatie met een toegespitste opvoeding wonderkinderen ‘maakt’. Dit is de uitkomst van het ´nature-nurture debat’, oftewel het natuur-opvoeding debat. Dit debat gaat over de vraag naar de oorsprong van eigenschappen van een individu. De aanhangers van de nature-theorie zeggen dat die eigenschappen van nature aangeboren zijn, terwijl de aanhangers van de nurture-theorie beweren dat deze zich vooral ontwikkelen door scholing. Uiteraard zijn er veel standpunten daartussen mogelijk. Misschien kun jij bij een wonderkind uit de geschiedenis uit gaan zoeken in hoeverre het wonderkind haar of zijn wonderlijke eigenschappen ontleent aan nature en in hoeverre aan nurture? Voorbeelden van wonderkinderen zijn Hugo de Groot en John Stuart Mill. Soms wordt een wonderkind een ‘gewone volwassene’ of, in het geval van de dichter Arthur Rimbaud, eindigt hij als wapenhandelaar in Afrika. Jij kunt een aantal wonderkinderen onderzoeken: hoe is hun leven verder verlopen is en waar zijn ze terecht gekomen? En kun jij iets zeggen over de redenen van deze verschillend verlopen levens?

Dicht verwant met wonderkinderen zijn 'savants', personen die afgezien van een speciaal talent ook zwakbegaafd zijn. Het bekendste voorbeeld is misschien wel afkomstig uit de film Rain Man met Dustin Hofman, die in deze film een autist met een wiskundeknobbel speelt. Het is echter belangrijk om een onderscheid tussen wonderkinderen en savants te maken, aangezien niet alle wonderkinderen savants zijn en niet alle savants wonderkinderen. Jij kunt een onderzoek doen naar een aantal historische wonderkinderen en kijken of zij misschien ‘savants’ waren? En had dit invloed op het vervolg van hun leven?

Voor je profielwerkstuk kan het interessant zijn om onderzoek te doen naar wonderkinderen in het verleden. Werden zij snel beroemd en hoe gingen zij en anderen om met die beroemdheid? Of onderzoek of het aantal wonderkinderen op een bepaald werkterrein, bijvoorbeeld muziek, iets zegt over de specifieke tijd waarin die kinderen leefden? Misschien kun je zelfs een historische vergelijking maken tussen een wonderkind in de 19e eeuw en een wonderkind in bijvoorbeeld de 20e eeuw? Bijvoorbeeld tussen Mozart en de broertjes Jussen?

Meer weten?

Zoals je leest zijn er erg veel verschillende invalshoeken voor een profielwerkstuk over roem en beroemdheid. Mocht je nog vragen hebben over het onderwerp of meer informatie willen over een specifiek gedeelte dan kun je ons altijd een e-mail sturen: alfasteunpunt@rug.nl. Gegrepen door dit onderwerp? Dan is een studie Geschiedenis, Griekse en Latijnse Taal en Cultuur of Kunsten, Cultuur en Media wel iets voor jou. Leer deze opleidingen kennen op een open dag of door het volgen van een webklas.

Laatst gewijzigd:11 september 2017 12:37