Skip to ContentSkip to Navigation
OnderwijsStudievoorlichtingMeer keuzeactiviteitenScholierenacademieProfielwerkstukAlfasteunpuntGeschiedenis

Oost-Europa na 1989

De Berlijnse Muur
De Berlijnse Muur

"Groot-Brittannië heeft totaal geen macht om mensen te weren die geen zicht hebben op een baan": één van de argumenten van het 'tegen'-kamp tijdens het Brexit-referendum. de migranten waar Boris Johnson het over heeft in het citaat, komen vooral uit Oost-Europa, Polen. Onbekend maakt onbemind?

De laatste jaren zijn er steeds meer landen die vroeger tot de Sovjet-Unie behoorden toegetreden tot de Europese Unie. Tot zo'n twintig jaar geleden was het ondenkbaar dat deze landen ooit deel zouden uitmaken van het westerse deel van Europa. De val van de Berlijnse Muur veranderde van alles voor zowel West- als Oost-Europa, en betekende het begin van een nieuwe samenwerking tussen de beide delen van hetzelfde continent. Een boeiend onderwerp voor je profielwerkstuk geschiedenis!

Voorgeschiedenis

In 1985 werd Michail Gorbatsjov Secretaris-Generaal van de Sovjet-Unie (USSR). Gorbatsjov is de geschiedenis ingaan als de persoon die een einde maakte aan deze unie. In het buitenland wordt daarom nog altijd met waardering over hem gesproken, maar in de voormalige Sovjet-Unie zelf kijkt men heel anders tegen hem aan.

Gorbatsjov wilde de Sovjet-Unie graag hervormen, door een programma met meer ruimte voor glasnost (openheid) en perstrojka (vernieuwing). Hiermee gaf hij aan dat niet alles meer zou moeten gaan zoals de partij dat graag zou zien. Dit gold voor Rusland, maar ook voor de andere landen in het voormalig Oostblok. Het is nooit de bedoeling geweest van Gorbatsjov om het Oostblok te ontmantelen, hij wilde slechts hervormen. Maar juist door de ruimte die Gorbatsjov gaf kon in 1989 de Berlijnse Muur vallen. De val van de Muur, die Berlijn in twee invloedzones (West-Berlijn stond onder invloed van de Amerikanen en Oost-Berlijn onder invloed van de Sovjet Unie) verdeelde, was symbool voor het einde van de Koude Oorlog. De val van de Muur veranderde de wereld.

Voor 1989 stonden veel landen in Oost-Europa onder invloed van de Sovjet-Unie, de politieke leiders werden vaak ook beschermd en soms ook geholpen door de Sovjet-Unie. Na de val van de Muur viel deze steun vanuit de Sovjet-Unie weg. Gevolg hiervan was dat veel politiek leiders moesten vertrekken. In sommige landen, zoals Polen en voormalig Tsjecho-Slowakije, ging dat relatief soepel, terwijl in bijvoorbeeld Roemenië er een revolutie nodig was om de oude gezaghebbers weg te krijgen. Voor je profielwerkstuk is dit interessante thematiek om te onderzoeken. Hoe kan het dat er in Roemenië bloed moest vloeien, terwijl het in Tsjecho-Slowakije relatief zo makkelijk ging dat men daar sprak van een Fluwelen Revolutie?

Transformatie

Met de val van de Muur en de ontmanteling van het Oostblok kwam er in feite ook een einde aan het communisme in Europa. Alle voormalige Oostbloklanden (ook Rusland) moesten in korte tijd omschakelen van een communistisch economisch stelsel, waar de staat alles bepaalt, naar een kapitalistisch stelsel, met een vrije markt. Deze transformatie heeft meer impact gehad dan men in beginsel dacht. In het vroegere Oostblok maakte de staat een planning voor vijf jaar (een vijfjarenplan), waarin stond wat er in die vijf jaar allemaal gemaakt moest worden door de fabrieken en hoeveel graan e.d. de boeren moesten verbouwen.

Na 1989 maakte de staat geen vijfjarenplannen meer. De fabrieken en de boeren moesten nu zelf een inschatting maken van de hoeveelheid producten die ze konden produceren en verkopen. Zowel de boeren als de fabrieksdirecteuren hadden hier geen ervaring mee. In veel landen ging het mis: er werden te weinig producten gemaakt, waardoor alles veel duurder werd en voor veel mensen zelfs bijna niet meer te betalen. Desondanks verliep de transformatie niet in alle landen even slecht. Zo had Polen, dat nu één van de snelst groeiende economieën van Europa is, veel moeite met de overgang en de Baltische Staten juist weinig.

De problematiek rondom deze transformatie is een mooi onderwerp voor je profielwerkstuk. Waarom slaagde de economische transformatie in het ene land wel en het andere land niet? Was de economie van sommige landen misschien meer afhankelijk van de Sovjet-Unie, of hebben de landen een verschillende (economische) geschiedenis die de verschillen verklaart? Welke rol speelden supranationale organisaties als de Wereldbank eigenlijk bij de overgang van een communistisch naar een kapitalistisch systeem? Allemaal interessante vragen voor je profielwerkstuk!

Onbekend en onbemind?

Slovenië, Tsjechië en Hongarije zijn slechts enkele voorbeelden van voormalig communistische landen die tegenwoordig onderdeel zijn van de Europese Unie. Deze landen hebben de overgang naar een kapitalistisch economisch systeem succesvol doorgemaakt en zijn nu volledig geïntegreerd in Europa. Desondanks zijn er ook landen in Oost-Europa die een stuk minder bekend zijn bij ons, en waar nog veel economische en politieke problemen bestaan. Denk bijvoorbeeld aan Albanië, Moldavië en Wit-Rusland. Wat weet jij van deze landen? Leer er meer over door er een profielwerkstuk over te schrijven!

Tirana, Albanië
Tirana, Albanië
Albanië

Albanië is decennia lang geïsoleerd geweest onder het bewind van de communistische dictator Enver Hoxha. Pas begin jaren negentig ontworstelden de Albanezen zich aan zijn regime en maakte Europa voor het eerst kennis met Shqiperia, zoals de Albanezen hun eigen land noemen. De eerste indrukken waren niet goed: corruptie en zware criminaliteit voerden de boventoon. Ook wisten veel burgers niet hoe ze moesten omgaan met het opkomende kapitalistische systeem. Zo stond het jaar 1997 in het teken van zogenaamde 'piramidepselen'. Dit zijn spellen waarbij deelnemers een bepaald bedrag moeten inleggen om mee te doen. Deze spelers moeten andere mensen overhalen ook deel te nemen. Als dit gebeurt, krijgen de bestaande deelnemers als 'prijzengeld' de inleg van de nieuwe deelnemers uitbetaald. Zodra er geen nieuwe spelers meer meedoen, stort het systeem echter in elkaar en verliezen de bestaande deelnemers vaak een groot deel van hun inleg (tenzij zij deze al hebben terugverdiend). In Albanië deden burgers massaal mee aan dit soort spellen, en verloren daardoor al hun spaargeld. Dit leidde tot een kleine burgeropstand in het land. Later kwam Albanië vooral in het westerse nieuws door de onafhankelijkheidsstrijd in Kosovo, een gebied waar vooral Albanezen wonen en dat zich in 2008 afscheidde van Servië.

Inmiddels lijkt de situatie in Albanië verbeterd. In 2014 werd het land door de Europese Raad officieel benoemd tot kandidaat-lid van de Europese Unie. Dit betekent niet dat daadwerkelijk lidmaatschap al in zicht is: Albanië heeft nog grote stappen te zetten op het gebied van goed bestuur, onafhankelijke rechtspraak en georganiseerde misdaad. Desalniettemin is het democratische systeem ondertussen stabiel, evenals de economie. Wel is Albanië vergeleken met andere Europese landen nog steeds behoorlijk arm en is de economie kwetsbaar. Zo werd het land in 2014 nog getroffen door een economische crisis.

Moldavië

Moldavië is één van de armste landen van Europa. Een groot deel van de bevolking wenst daarom dat de regering van het land meer aansluiting zoekt bij de Europese Unie. Moldavië is anderzijds namelijk ook een prachtig land dat veel te bieden heeft. Zo is de wijnindustrie bijvoorbeeld van groot belang voor deze kleine staat. Het land verkeert echter in een politieke impasse en komt daardoor niet vooruit. Een deel van de Moldaviërs wil juist toenadering tot Rusland zoeken. Het grootste gedeelte van deze mensen woont in Transdjnestrië, een in naam onafhankelijke staat die echter door geen enkel lid van de VN wordt erkend. Desondanks heeft het gebied een eigen bestuur en functioneert het als een miniscule staat. Deze opstandige republiek is een doorn in het oog van alle pro-Europese Moldaviërs en verstoort het politieke klimaat in het land.

Wit-Rusland

Wit-Rusland wordt wel de laatste dictatuur van Europa genoemd. De huidige president Aleksandr Loekasjenko is al sinds 1994 aan de macht. Daarnaast is het in het land ook zeer slecht gesteld met de mensenrechten: er is geen vrijheid van meningsuiting, homoseksualiteit is ten strengste verboden en mensen in gevangenschap worden zeer slecht behandeld (en soms zelfs heimelijk geëxecuteerd). Desondanks schortte de Europese Unie in oktober 2015 de lopende sancties tegen het land voor vier maanden op. Volgens diplomaten is dit een reactie op de vrijlating van politieke gevangenen en op de goed verlopen verkiezingen van 2015. Critici beweren echter dat de Europese Unie Loekasjenko beloont voor zijn bemiddeling in het conflict in Oekraïne. Of de situatie in Wit-Rusland in de nabije toekomst zal veranderen is onduidelijk. Voorlopig zijn er weinig tekenen die erop wijzen dat het geïsoleerde land betere betrekkingen zal gaan onderhouden met de buitenwereld en een einde zal maken aan de macht van Loekasjenko.

Jouw profielwerkstuk

Voor je profielwerkstuk kun je een van bovenstaande landen onderzoeken. Niet alleen is de (politieke) geschiedenis van deze landen interessant, maar ook hun huidige status. Je kan in kranten en tijdschriften op zoek gaan naar artikelen over deze landen: wat voor beeld wordt er in West-Europa geschetst van deze landen? Denk je dat een juist beeld is? Ook kun je onderzoeken hoe de landen langzaamaan integreren in Europa: welke veranderingen vinden plaats? Albanië is bijvoorbeeld lid geworden van de NAVO, vooral op aandringen van de Verenigde Staten. Welke belangen spelen hier een rol? Ook kun je de interne problemen van de landen aankaarten. Albanië is een van de meest corrupte landen ter wereld, hoe probeert men hier mee om te gaan? Hoe zit het in Moldavië met die opstandige deelrepubliek Transdjnestrië? Wat doet de Europese Unie aan de dictatuur in Wit-Rusland?

Een literaire invalshoek

Veel Oost-Europese landen staan bekend om hun literaire cultuur. In de communistische periode waren er veel dissidenten, die hun verzet onder andere op papier uitdrukten. Daarnaast is er in Oost-Europese landen ook veel prachtige fictie geschreven. Wat zegt de literaire cultuur over een land?

Een bekende Hongaarse schrijver is Sándor Márai (1900 - 1989). Hij werd geboren in het toenmalige Kassa (tegenwoordig Kosice in Slowakije) en studeerde in Duitsland. Hoewel hij jarenlang in Duitsland en Italië woonde, en uiteindelijk emigreerde naar de Verenigde Staten, bleef hij romans schrijven in zijn moedertaal. Omdat Hongarije in de tweede helft van de 20ste eeuw communistisch was, werden zijn boeken echter nauwelijks gelezen. Vereenzaamd pleegde hij op 88-jarige leeftijd zelfmoord. Na zijn dood werden zijn werken langzaam maar zeker ontdekt en vertaald. Om een indruk te krijgen van het Hongarije van voor de Tweede Wereldoorlog kan je Bekentenissen van een burger lezen, waarin Márai op beeldende wijze een min of meer autobiografisch verhaal vertelt. Wat heeft de erkenning van het werk van Márai betekend voor Hongarije? Wat zijn de overeenkomsten of verschillen met andere Hongaarse auteurs? Een schrijver die een mooi aanknopingspunt kan zijn voor een profielwerkstuk over (literaire) cultuur in Hongarije!

Een goed voorbeeld van een dissidente auteur is de Tsjech Václav Havel (1936 - 2011). Hij schreef toneelstukken, tijdschriftartikelen en was redacteur van het literaire blad Tvár. In 1968 kwam in Tsjecho-Slowakije Alexander Dubček aan de macht, die 'socialisme met een menselijker gezicht' promootte. Hij wilde censuur afschaffen, burgerinitiatieven aanwakkeren en andere partijen in het land de ruimte geven. Dit leidde al snel tot een openlijke anti-Sovjethouding in geheel Tsjechië. Sovjet-leider Brezjnev was bang voor een domino-effect in andere satellietstaten en maakte met behulp van het leger een einde aan de zogenaamde Praagse Lente. Havel, die tot die tijd vrij had kunnen werken, kreeg een publicatieverbod opgelegd en verloor zijn paspoort. Havel reageerde door zich in zijn geschriften juist politiek uit te laten en kwam bekend te staan als dissident van het communistische regime. Zo was hij één van de grondleggers van Charta 77, een beweging die de Tsjecho-Slowaakse overheid wees op schendingen van de mensenrechten. Uiteindelijk werd Havel de eerste democratisch gekozen president van Tsjechië. Wat heeft Havel betekend voor de Tsjechische en Tsjecho-Slowaakse politiek én cultuur? Zien we zijn invloed vandaag de dag nog terug? En wie zijn er door hem geïnspireerd geraakt? Zoek het uit in je profielwerkstuk!

Nederlandse Hulp

Na de val van de Berlijnse Muur bood het Westen hulp aan de landen uit het voormalig Oostblok bij het transformatieproces. Nederland deed dat ook. De hulp was vooral gericht op de democratiseringsprocessen en op het economisch transformatieproces. Volgens Dr. Sipke de Hoop, gepromoveerd op het Nederlandse hulpbeleid van 1989 tot aan 1993 in Midden en Oost-Europa, is er nogal wat fout gegaan in het Nederlandse hulpbeleid in Midden- en Oost-Europa. Het ontbrak de Nederlandse regering aan een duidelijke visie, het beleid was te bureaucratisch en de regering verschool zich te veel achter internationaal beleid. Daarnaast werd veel hulp ook gekenmerkt door bilateraal (tussen twee landen; Nederland en een Oost-Europees land) karakter. Dit had als gevolg dat vooral de landen waar het relatief beter ging in aanmerking kwamen voor Nederlandse hulp. Ook concludeert De Hoop dat de belangen van het Nederlandse bedrijfsleven bepalend waren bij de hulpverlening aan de landen in Midden- en Oost-Europa.

Voor je profielwerkstuk is het interessant om het Nederlandse hulpbeleid in Midden en Oost- Europa te onderzoeken. Je kunt dan bijvoorbeeld een vergelijking maken tussen twee landen: waarom lukte het in het ene land wel en in het ander niet? Of waarom maakt Nederland in haar beleid onderscheid tussen landen en waarop is dit onderscheid gebaseerd? Veel informatie over dit onderwerp is te vinden op de internetpagina van het ministerie van Buitenlandse Zaken. Hier is veel te vinden over wat Nederland precies doet, zelf of binnen Europees verband. Ook is hier veel informatie over verschillende Oost-Europese landen te vinden. Kijk ook eens op de Engelstalige site van de Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa (OVSE) en op de site van de Wereldbank.

Vragen?

Heb je vragen over hoe je dit onderwerp nu precies voor je profielwerkstuk kunt gebruiken, of heb je een andere vraag? Mail dan naar: alfasteunpunt@rug.nl

Ben je geïnteresseerd in deze thematiek en zou je er iets mee willen tijdens je studie? Kijk eens bij Europese talen en culturen, Geschiedenis, bezoek een open dag of volg een webklas.

Laatst gewijzigd:24 september 2018 11:04