Skip to ContentSkip to Navigation
OnderwijsStudievoorlichtingMeer keuzeactiviteitenScholierenacademieProfielwerkstukAlfasteunpuntGeschiedenis

Propaganda in WO2

De propaganda in de Tweede Wereldoorlog is waarschijlijk de meest beroemde en beruchte propaganda die er is. In Nazi-Duitsland hadden ze zelfs een minister van Propaganda, namelijk Joseph Goebbels. Een zeer beruchte propagandistische toespraak van hem is de Total Krieg toespraak, die je hier kunt bekijken. Deze toespraak had tot doel de ‘totale oorlog’ te verklaren om het tij, Duitsland stond onder druk, te keren in de oorlog.

Aan de andere kant produceerde ook de Sovjet Unie enorm veel propaganda in oorlogstijd. De Sovjet propaganda was voornamelijk gebaseerd op haar Marxistische-Leninistische ideologie. Deze propaganda ging gepaard met een strenge vorm van censuur, die zelfs de wetenschap niet ongemoeid liet. De propaganda in de Sovjet Unie beïnvloede alle delen van het leven en alleen het verhaal van de communistische elite mocht verteld worden en was daarmee het enige ware verhaal. Alles wat niet pastte binnen dat verhaal werd verhuld, veranderd of doodgezwegen in de communicatieve uitingen. Overal waar communicatie plaatsvond in de Sovjet Unie vond propaganda plaats, van bioscopen tot scholen en van kranten tot kunst. Dit bleef ook zo ten tijde van de Koude Oorlog, maar daarover verderop meer.

Socialistisch realistische kunst in de publieke sfeer
Socialistisch realistische kunst in de publieke sfeer

Propaganda in de kunst

‘Alle kunst is propaganda’, schreef de bekende Engelse schrijver George Orwell. Of dat zo is hoef je niet te onderzoeken, maar je kunt wel onderzoeken hoe propaganda terug komt in andere kunstvormen. Vaak wordt kunst door totalitaire regimes gebruikt als massamedium om hun mening bekend te maken bij het volk. Een voorbeeld hiervan zijn films van Leni Riefenstahl in Nazi-Duitsland, met als bekendste productie Triumph des Willens. Maar propaganda komt ook voor in muziek, schilderkunst, literatuur en vele andere kunsten.

Zo was in de Sovjet Unie in de kunst het Socialistische Realisme dominant. Maar wat hield dit Socialistische Realisme in? Wat dreef de makers van deze kunst? Waren zij aanhangers van het regime dat de propaganda uitte of werden zij onder druk gezet door dat regime? Dit zijn interessante vragen om onderzoek naar te doen op het snijvlak van KCV, geschiedenis en maatschappijleer. Een andere mogelijkheid is onderzoek doen naar symbolen die door bepaalde regimes werden gebruikt, zoals het hakenkruis. Waar kwam dit symbool vandaan en waarom gebruikt Nazi-Duitsland het in zijn vlag? Of: wat betekenen de hamer en de sikkel in communistische regimes? Hoe ontwikkelen zulke symbolen zich en welk nut hebben zij?

Albert Speer en Hitler
Albert Speer en Hitler

Propaganda in gebouwen

Weinig mensen weten dat Nazistische propaganda ook tot uiting kwam in de architectuur van gebouwen. De belangrijkste architect in deze tijd was Albert Speer. De neoclassicistische stijl waarin hij bouwde doet ook weer denken aan het oude Griekenland. Bij de enorme gebouwen die hij ontwierp en bouwde viel de mens in het niet. Er zijn bijna geen gebouwen van Speer overgebleven na de Tweede Wereldoorlog, maar er is wel veel over geschreven. Je zou een onderzoek kunnen doen naar wat het doel was van de enorme gebouwen die Hitler door Speer liet bouwen. Is het waar dat Hitler het idee had om Berlijn te laten herontwerpen door Speer en de stad om te dopen tot de hoofdstad van de wereld genaamd Germania? Hoe moest Germania er dan uitzien volgens Hitler?

Propaganda in de Nederlandse media

Eind 2010 kwam in het nieuws dat de Koninklijke Bibliotheek uit haar archief foute kranten online wilde zetten. Met foute kranten werd bedoeld kranten uit de oorlogstijd 1940-1945 die nieuws brachten zoals de Duitsers dat wilden. In deze tijd werden kranten gedrukt onder Duits toezicht of door collaborerende Nederlanders. Er was veel ophef over de vraag of deze kranten wel openbaar mochten worden. De Koninklijke Bibliotheek wilde dit omdat zij zoveel mogelijk materiaal beschikbaar willen maken voor zoveel mogelijk mensen. Er waren echter ook organisaties en mensen tegen de openbaarheid van de foute kranten. Zo zou het onnodig het verdriet van de Tweede Wereldoorlog weer naar boven kunnen brengen bij slachtoffers van de oorlog. Een ander belangrijk argument is dat de Koninklijke Bibliotheek vervolgd zou kunnen worden vanwege haat zaaien tegen Joodse mensen. Door het opnieuw naar buiten brengen van de anti-semitische kranten zou de Koninklijke Bibliotheek namelijk mensen met antisemitische gevoelens bevestigen in hun ideeën. Uiteindelijk heeft de Koninklijke Bibliotheek toch alle kranten uitgebracht. Dit is zeer interessant bronnenmateriaal waarvan iedereen nu delen kan bezichtigen op hun website. Je kunt voor je profielwerkstuk in de oorlogskranten duiken om bijvoorbeeld te zoeken naar hoe kranten de publieke opinie probeerde te beïnvloeden in de Tweede Wereldoorlog. Hoe zag de propaganda eruit in de kranten in deze tijd en hoe verhoudt het geschrevene in deze kranten zich tot de historische werkelijkheid? Wat stond er tegenover deze Duitse propaganda? En welke kranten werden gebruikt door onderduikers en verzetslieden? Hoe probeerden zij de mensen te bereiken? Met dit soort vragen kun je de geschiedenis van de Tweede Wereldoorlog op een originele manier benaderen.

Het Alfasteunpunt

Zoals in de inleiding gezegd is, is propaganda van alle tijden en is het te vinden in een grote variatie aan communinicatie uitingen. Dit maakt het een boeiend onderwerp met vele mogelijkheden voor een profielwerkstuk. Mocht je je profielwerkstuk over propaganda gaan doen en na het lezen van dit stuk nog vragen hebben dan kun je ons altijd een e-mail sturen op alfasteunpunt@rug.nl.


Laatst gewijzigd:01 september 2017 10:57