Skip to ContentSkip to Navigation
OnderwijsStudievoorlichtingMeer keuzeactiviteitenScholierenacademieStudieondersteuningProfielwerkstukAlfasteunpuntGeschiedenis

Militaire geschiedenis: meer dan oorlog

Van Caesar tot Churchill: beroemde krijgsheren zijn van alle tijden. Het is dan ook niet vreemd dat het vak geschiedenis bij veel mensen in de eerste plaats denkbeelden oproept van de wereldoorlogen, middeleeuwse veldslagen of Napoleons mislukte poging om Rusland te veroveren. Militaire geschiedenis is echter meer dan het bestuderen van veldslagen en oorlogstactieken. Wil je meer weten? Lees dan snel verder!

Militaire dictaturen

Als je op vakantie gaat naar Spanje, Griekenland of Portugal denk je aan zon, strand en lekker eten. De landen zijn lid van de Europese Unie, dus je hoeft niet eens van munteenheid te wisselen of je paspoort te laten zien bij grenscontroles. Het is er veilig. Dat was enkele decennia geleden wel anders. Aan het hoofd van deze drie landen stonden militaire dictators, die met harde hand regeerden over hun land. De vakantielanden van vandaag waren toen militaire dictaturen. Wat is een militaire dictatuur, waar komen en kwamen ze voor en hoe kan je dit onderwerp behandelen in een profielwerkstuk?

Wat is een militaire dictatuur?

In een dictatuur is de macht in handen van één persoon of groep, en in een militaire dictatuur is dat het leger. De leider van de staat is dus een militair, evenals de belangrijkste personen om hem heen. Militaire dictaturen komen vrijwel altijd tot stand door middel van een staatsgreep. Het leger is hier bij uitstek voor toegerust: het heeft een legaal monopolie op geweldsmiddelen en kan snel de macht grijpen. Net als andere dictaturen wordt de militaire alleenheerschappij daarnaast gekenmerkt door zeer beperkte vrijheid van meningsuiting, het ontbreken of voortdurend uitstellen van verkiezingen en een strenge censuur. Militaire dictaturen worden in de westerse wereld vaak junta’s genoemd, een Spaans woord dat regering, commissie of regime betekent. Dat het woord ook een synoniem is voor een militair regime, komt door de tot de verbeelding sprekende militaire dictaturen in Zuid-Amerika, die in de twintigste eeuw veelvuldig voorkwamen. Daar werden de militaire dictaturen geleid door kleine comités, bestaande uit een aantal officieren met één militair aan het hoofd.

De militaire dictatuur als onderwerp voor je profielwerkstuk

Er zijn vele invalshoeken van waaruit je het onderwerp kan bestuderen. Hieronder worden er vier uiteengezet: geschiedenis, filosofie en Spaans.

Geschiedenis

Bij het vak geschiedenis ligt de focus vaak op de geschiedenis van de westerse wereld. Er wordt een overwegend eurocentrisch perspectief gehanteerd. Het is interessant om hier in je profielwerkstuk van af te wijken. De militaire dictatuur is een onderwerp dat zich hier perfect voor leent. Hoewel er binnen Europa ook militaire dictaturen hebben bestaan, zoals het Italië van Mussolini en het nazi-Duitsland onder leiding van Hitler, zijn de bekendste militaire dictaturen de Zuid-Amerikaanse. Denk hierbij bijvoorbeeld aan het regime van Pinochet in Chili, dat van Videla in Argentinië en de machtsperiode van Bouterse in Suriname. Ondertussen zijn deze landen democratisch maar hun dictatoriale verleden ligt nog niet ver achter ze. Bouterse is in Suriname zelfs weer als president aan de macht!

Om te beginnen zou je onderzoek kunnen doen naar de regimes zelf. Hierbij bestudeer je dus het functioneren van een militaire dictatuur. Wat kenmerkt een militaire dictatuur, wat onderscheidt het van andersoortige dictaturen en zijn er verschillen tussen militaire dictaturen? Om verdieping in je profielwerkstuk aan te brengen is het bij dit onderwerp handig om een vergelijking te maken. Dit kan zowel tussen regimes op hetzelfde continent, bijvoorbeeld een vergelijking tussen Chili en Argentinië, als tussen regimes in verschillende continenten, bijvoorbeeld Zuid-Amerika en Afrika. Kies om het overzichtelijk te houden voor een vergelijking tussen twee landen.

Ook boeiend is de rol van de Verenigde Staten, een land dat zich regelmatig heeft bemoeid met de politieke situatie in haar “achtertuin” Zuid-Amerika. Zo schudde minister van Buitenlandse Zaken Henry Kissinger de hand van dictator Augusto Pinochet en gaf hij in het geheim groen licht voor de “Vuile Oorlog” in Argentinië. Een spannend onderwerp waar vandaag de dag nog veel vragen over gesteld worden! Er zit wel een addertje onder het gras: over de Verenigde Staten bestaan gigantisch veel onbetrouwbare complottheorieën, zeker op het internet. Let dus extra goed op de betrouwbaarheid van de bronnen die je gebruikt. Voor tips over het vinden van betrouwbare informatie kan je hier kijken.

Wanneer je geïnteresseerd bent in de Europese Unie, zou je je profielwerkstuk kunnen schrijven over de toelating van voormalig militaire dictaturen Spanje, Griekenland en Portugal tot de Europese Unie. Spanje en Portugal werden in 1986 lid, na in 1975 en 1976 bevrijd te zijn van hun militaire dictators. Griekenland werd zelfs al in 1981 lid, slechts zes jaar nadat het kolonelsregime ten onder was gegaan. Hoe waren deze landen in staat om in hoog tempo de transitie te maken van dictatuur tot democratische staat? Zijn de landen misschien te snel toegelaten, uit angst dat er opnieuw een militaire regime aan de macht zou kunnen komen? Op deze manier kan je in je profielwerkstuk tot nieuwe inzichten komen over het EU-beleid ten opzichte van de voormalige dictaturen. Dat dit onderwerp niet helemaal verleden tijd is, bleek in juli 2016 toen delen van het Turkse leger een staatsgreep probeerden te plegen. De coup mislukte, maar hoe reageerden de leiders van de Europese Unie hier op? Zijn er overeenkomsten met de manier waarop de Unie in de jaren tachtig handelde ten aanzien van Spanje, Griekenland en Portugal?

Kissinger en Pinochet
Kissinger en Pinochet
Filosofie

Is democratie de ideale staatsvorm? Dit is een ingewikkelde vraag waarover veel discussie wordt gevoerd. Wat je mening ook is, het is een feit dat er vandaag de dag democratische leiders worden afgezet door middel van militaire staatsgrepen. Zo maakte het leger in Egypte in 2013 een einde aan het regime van president Mohammed Morsi en greep het Thaise leger in toen premier Yingluck Shinawatra in 2014 haar verbannen broer terug naar Thailand probeerde te krijgen. Morsi was weliswaar door het volk gekozen maar veel mensen van datzelfde volk juichten toen het leger de macht in het land overnam. In Thailand waren de reacties een stuk negatiever. Toch beschouwt een klein deel van de bevolking de coup als iets noodzakelijks. Is het gerechtvaardigd om een coup te plegen wanneer je de steun van de bevolking hebt? En wanneer is die steun voldoende?

Een controversieel aspect van militaire dictaturen is de amnestie die na afloop vaak aan de dictators werd verleend. Zo is Desi Bouterse in 2012 vrijgesproken van al zijn daden en kregen ook de leden van de Argentijnse junta amnestie. In 2005 werd dit besluit echter teruggedraaid door de toenmalige Argentijnse regering. Het debat over de kwestie wordt in het land nog altijd vurig gevoerd. Ook daden uit het verdere verleden worden niet door de bevolking vergeten. Zo kregen veel leden van het Franco-regime in de jaren tachtig amnestie. Hierover was lange tijd weinig debat maar nu roert de jonge generatie zich. Waarom kregen deze personen amnestie en hoe verliep dat proces? Is amnestie noodzakelijk en hoe bepaal je wie het wel krijgt en wie niet? Zowel de legitimiteit van militaire dictaturen als het vraagstuk van amnestie zijn complexe vraagstukken die geschikt zijn om vanuit een filosofisch perspectief te bestuderen.

Populaire verfilming van 'The House of the Spirits'
Populaire verfilming van 'The House of the Spirits'
Spaans

Heb jij Spaans in je talenpakket? Dat komt zeer goed van pas bij dit onderwerp! Ten eerste zou je het taalgebruik van de militaire regimes in Spanje en Latijns-Amerika kunnen bestuderen. Hierbij doe je dus onderzoek naar militaire propaganda. Hoe maakten de leiders gebruik van de media om hun regime in stand te houden? Richtten zij deze propaganda alleen naar de burger of gebruikten ze het ook om de rest van de wereld te misleiden? Kijk voor meer informatie over dit onderwerp eens hier.

Ten tweede heeft de militaire onderdrukking in veel landen geleid tot een bloei van het culturele leven. Op papier kwamen vrijdenkers in opstand tegen de militaire overheersers. Voor je profielwerkstuk zou je onderzoek kunnen doen naar deze clandestiene literatuur. Daarnaast is er ook achteraf veel geschreven over de tijd van militaire regimes. Denk bijvoorbeeld aan Het Huis van de Geesten van Isabel Allende over het Pinochetregime en De Schaduw van de Wind van Carlos Ruiz Zafón. Welke impact had de clandestiene literatuur op de militaire dictatuur? Wat betekenen boeken als die van Allende en Zafón voor de herinnering aan deze periode?

Muziek/kunst

Ben je geïnteresseerd in cultuur, maar bestudeer je liever kunst of films dan boeken? Ook vanuit die invalshoek kan je het verzet tegen een dictatuur goed bestuderen. Een voorbeeld is de Braziliaanse kunstbeweging Tropicália, die tot bloei kwam aan het einde van de jaren zestig van de vorige eeuw, toen de greep van de politiek op de Brazilianen wat afzwakte. Experimentele kunstenaars zochten de grenzen van het toelaatbare op. Op welke manier ageerden zij tegen de politiek en hoe ver konden ze gaan? Een leuk profielwerkstukonderwerp voor liefhebbers van muziek en theater.

Een voorbeeld van de manier waarop kunst en maatschappelijk protest samen kunnen gaan zijn de arpilleras die vrouwen maakten in Chili. Oorspronkelijk verbeeldden vrouwen de verschrikkingen die zij meemaakten met borduurwerk om geld te verdienen. Geleidelijk groeiden de arpillera workshops uit tot een grootschalige protestbeweging, waarin vrouwen centraal stonden. Ben je geïnteresseerd in kunst en gender? Dan is dit een boeiend onderwerp voor jouw profielwerkstuk!

Totale Oorlog

De Eerste en Tweede Wereldoorlog zijn in de westerse wereld de meest bekende oorlogen, omdat ze voor een groot deel plaatsvonden op Europees grondgebied, enkele tientallen miljoenen (burger)slachtoffers hebben geëist en zich nog niet heel lang geleden hebben afgespeeld. Op deze oorlogen is de term ‘totale oorlog’ van toepassing: een oorlog ten koste van alles. Na de Tweede Wereldoorlog is het begrip min of meer verdwenen. Van nucleaire wapens, die tijdens de Tweede Wereldoorlog waren ontwikkeld en in de loop van de jaren ’60 en ’70 in het bezit zijn gekomen van steeds meer landen, gaat zo’n afschrikwekkende werking uit dat verondersteld wordt dat het gevaar van totale oorlogen is afgewend. Een nucleaire oorlog zou immers de hele wereld en daarmee de mensheid vernietigen. Het begrip totale oorlog wordt echter de laatste jaren weer gebruikt door politici en journalisten. Na de oorlog is gedacht dat vernietiging zoals in Auschwitz nooit meer mocht gebeuren en daarom ook uit te bannen zou zijn. Maar een halve eeuw later is er toch weer een volkerenmoord geweest tussen Hutu’s en Tutsi’s in Rwanda en een jaar later was een in Srebrenica gestationeerde Nederlandse vredesmacht onmachtig om een genocide van Bosnische Moslims te voorkomen. Wil jij in jouw profielwerkstuk duidelijkheid brengen waarom dat kan gebeuren? Lees dan dit stuk voor meer informatie.

Wat betekent het begrip ‘totale oorlog’?

Een totale oorlog is een oorlog waarbij niet alleen militairen betrokken zijn, maar waarin alle burgers, dus ook vrouwen en kinderen, betrokken zijn als (legitiem) doelwit of bij de oorlogsvoering. Het begrip totale oorlog is nogal omstreden. In het Midden Oosten woedt al meer dan vier jaar oorlog met Libië en Syrië als brandhaarden en de recente stichting van het kalifaat door de IS (Islamitische Staat). Recent is ook Jemen in oorlog. Sommige observanten zeggen dat de omvang zo ver is uitgegroeid dat er eigenlijk al bijna van een Derde Wereldoorlog gesproken kan worden. De vernietigingskracht en de onverzettelijke tegenstellingen zijn zo groot dat van een totale oorlog gesproken zou kunnen worden.

Carl von Clausewitz
Carl von Clausewitz

Totale oorlog als onderwerp voor je profielwerkstuk

Bij onduidelijkheid is het altijd verstandig terug te gaan naar de oorsprong van het begrip. Vaak wordt verwezen naar generaal von Clausewitz, die het beroemde militair-strategische boek Vom Kriege schreef dat in 1830 verscheen. Hij introduceerde de term ‘absolute oorlog’. Die zou alleen theoretisch denkbaar zijn als een oorlog zonder grenzen in tijd en ruimte. Hoewel dit dus een filosofisch begrip is, wordt totale oorlog als een reëel bestaande optie gezien. Het is interessant om uit te zoeken wat er gebeurde in de periode nadat Vom Kriege werd gepubliceerd en het moment dat de Eerste Wereldoorlog uitbrak. Hoe veranderden politiek, maatschappij en de opvattingen over oorlog in die tijd? De industrialisatie die niet door Von Clausewitz was voorzien, leidde ertoe dat de vernietigingskracht van wapens zo dramatisch toenam dat wat aanvankelijk als theoretisch werd gezien toch praktisch mogelijk is geworden.

Als je geïnteresseerd bent in de Eerste en Tweede Wereldoorlog, zou je het begrip totale oorlog kunnen hanteren in profielwerkstuk. Je hoeft je dan niet alleen op het slagveld te richten, maar kunt ook kijken naar de positie van vrouwen en kinderen bij de oorlogsvoering aan het thuisfront. Je kunt dan bijvoorbeeld onderzoeken hoe vrouwen participeerden. Hoe hielden zij zich staande zonder hun mannen?

Tot slot zou je in je profielwerkstuk kunnen uitzoeken of het begrip totale oorlog een bruikbaar begrip is. Is het toe te passen op oorlogen die vandaag worden gevoerd? Hierbij verdedig je een stelling of val je deze juist aan. Een interessant onderwerp voor je profielwerkstuk wanneer je interesse hebt in theoretische kwesties!

Meer weten?

Wil je meer weten over één van deze onderwerpen of over krijgsgeschiedenis in het algemeen? Kijk dan eens op de website van het Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIHM) en van de International Commission of Military History. Ook kan je natuurlijk altijd mailen naar het Alfasteunpunt. Je kan ons bereiken via alfasteunpunt@rug.nl. Wil je volgend jaar graag beginnen aan de studie Geschiedenis? Kom dan naar een open dag of volg een webklas!

Laatst gewijzigd:03 januari 2018 16:55