Skip to ContentSkip to Navigation
OnderwijsStudievoorlichtingMeer keuzeactiviteitenScholierenacademieProfielwerkstukAlfasteunpuntGeschiedenis

Metageschiedenis

Dikke kans dat je nooit van het begrip metageschiedenis hebt gehoord. Het woord ‘meta’ betekent ‘ernaast’ of ‘erbuiten’. Je neemt dus afstand van de geschiedwetenschap om over de methode van geschiedbeoefening na te denken. Het begrip metageschiedenis wordt vaak filosofisch opgevat en daarom ook wel geschiedfilosofie genoemd. Als je geïnteresseerd bent in geschiedenis en filosofie en verder durft te kijken dan de feiten die je leert op school, is dit een onderwerp voor jouw profielwerkstuk.

De dubbele betekenis van historiografie

Historiografie betekent eigenlijk gewoon geschiedschrijving: de secundaire bronnen (boeken, artikelen et cetera) die zijn geschreven over een historisch onderwerp. Wanneer je jouw literatuurlijst voor je profielwerkstuk opstelt, zou je dus ook kunnen spreken van historiografie: de literatuur die over jouw onderwerp is gepubliceerd. Een andere betekenis van historiografie is de geschiedenis van de geschiedschrijving. Dit is de metahistorische betekenis. Dat klinkt een stuk ingewikkelder dan het is. Het doel van geschiedenis van de geschiedschrijving is laten zien dat de omgang met het verleden door de jaren heen steeds nieuwe vormen heeft aangenomen. Door onderzoek te doen naar geschiedschrijving kunnen we aantonen welke ontwikkelingen de geschiedschrijving heeft doorgemaakt en hoe het daarmee aansloot bij de cultuur van een bepaald tijdperk, bijvoorbeeld de Verlichting of het Modernisme. Zo was de Verlichting de tijd waarin de rede centraal kwam te staan. Dit was ook terug te zien in de geschiedschrijving: historici waren van mening dat er geleerd kon worden van het verleden. De rede had immers altijd al bestaan (dit wordt universalisme genoemd). Vanuit dit perspectief deden zij hun onderzoeken.

In dit artikel worden twee periodes besproken: de klassieke Griekse oudheid en de negentiende eeuw. De oudheid wordt vaak gezien als het beginpunt van de historische traditie en de negentiende eeuw als een periode waarin de basis werd gelegd voor onze moderne geschiedschrijving. Dit zijn twee compleet verschillende tijden. Door te kijken naar de geschiedschrijving uit deze periodes, dus historische geschriften die toen zijn gepubliceerd, wordt geïllustreerd welke stappen er op het gebied van geschiedschrijving zijn gezet in bijna tweeduizend jaar tijd.

Herodotus en Thucydides
Herodotus en Thucydides

Herodotus en Thucydides

Herodotus en Thucydides zijn twee bekende schrijvers uit de Griekse Oudheid die erg geïnteresseerd waren in geschiedenis. Herodotus beschreef in zijn Historiën de Perzische Oorlogen en Thucydides deed verslag van de Peloponnesische Oorlog in een gelijknamig boek. Hoewel er een redelijk leeftijdsverschil tussen de mannen bestaat (Herodotus werd waarschijnlijk geboren in 484 v.C. en Thucydides in 460 v.C.), zijn er veel overeenkomsten tussen hun geschriften. Zo waren zij beiden gefascineerd door de oorsprong van gebeurtenissen en probeerden zij te schrijven op basis van onderzoek om zo een onpartijdig verhaal op te stellen. Dit streven naar objectiviteit goten zij vervolgens in een verhalende vorm.

Met name Herodotus staat te boek als een echte historicus en wordt door velen zelfs beschouwd als de vader van de geschiedschrijving vanwege zijn poging om het verleden objectief te beschrijven. Hoewel Thucydides iets minder beroemd is, staat ook hij bekend als één van de eerste historici, voornamelijk vanwege de consistente methode die hij hanteerde. Maar kunnen wij deze mannen eigenlijk wel historici noemen? Dat is een interessante kwestie, omdat er zowel voor- als tegenargumenten aan te voeren zijn.

Enerzijds kan je stellen dat het anachronistisch is om Herodotus en Thucydides historici te noemen, aldus de docent Geschiedenis Eelco Runia. Volgens hem waren zij wel bezig met het vertellen van een objectief geschiedverhaal, maar grepen zij daarbij veel terug op mythes. Ook verzonnen beide denkers speeches, verhalen en conversaties om hun betoog kracht bij te zetten en tot de verbeelding te laten spreken. In die zin waren zij misschien meer verhalenvertellers dan historici, met een sterk gevoel voor het menselijk handelen en dramatische principes. Anderzijds stelt historicus Raymond Kierstead dat Herodotus door de verhalen van zijn eigen en andere culturen samen te voegen en te putten uit de Griekse epische traditie erin slaagde om een overzichtelijk ‘narratief’ (verhaal) op te tekenen over gebeurtenissen uit het verleden en daarmee geschiedenis ‘uitvond’. Deze discussie laat zien dat er nog altijd verschillende opvattingen zijn over wat een historicus is en wie de eerste ‘echte’ historicus was.

Leopold von Ranke
Leopold von Ranke

Leopold von Ranke

‘Je n’étais pas d’auteur’, schreef de Franse historicus Jules Michelet in zijn Histoire de la Révolution française: ik ben geen auteur, ik geef alleen weer wat is gebeurd. Met deze uitspraak kan deze historicus worden gekenmerkt als een representant van het historisme: het idee dat de geschiedenis kenbaar is en dat je daarvoor schriftelijke bronnen kritisch moet bekijken. Ondanks dat hij zo goed in deze stroming past, is Michelet niet de grondlegger ervan. Dat was Leopold von Ranke, die met zijn ideeën over bronnenkritiek veel hedendaagse historici nog beïnvloedt. Wie was deze invloedrijke figuur en welke ideeën had hij over geschiedschrijving?

Leopold von Ranke werd op 21 december 1795 geboren in een streng Lutherse familie in Duitsland. Hij studeerde theologie, filosofie en klassieke talen en schreef zijn proefschrift over de hier eerder genoemde Thucydides. Ondanks het feit dat hij geen echte historische opleiding heeft genoten, publiceerde hij in 1824 zijn eerste grote historische werk: Geschichten der lateinischen und germanischen Völker von 1494 bis 1514. Interessant aan deze publicatie is het voorwoord, waarin hij benadrukte dat het verleden beschreven moest worden zoals ‘het in feite was’. Hoe pakte hij dit aan?

Ranke keek van buitenaf naar het verleden, zonder er deel aan te nemen. Hij was enorm beïnvloed door het plaatsvinden van de Franse Revolutie in 1789. Door die breuk was het verleden vreemd geworden en Ranke probeerde uit te vinden hoe hij de vreemd geworden band met het verleden kon herstellen. Hier bedacht hij een methode voor, een soort beginselprogramma voor geschiedschrijving. Hierbij had hij vooral aandacht voor politieke geschiedenis. Ranke dacht dat hij op basis van bronnen de ontwikkeling van staten kon beschrijven en zichtbaar maken. Dit deed hij door de staatsvorming in Europa sinds 1494 te beschrijven, het moment waarop naties begonnen te ontstaan. Door uit al het bronnenmateriaal hierover een verhaal op te tekenen, geeft hij betekenis aan het verleden.

Omdat Ranke werkzaam was als docent aan de universiteit van Berlijn kon hij via seminars zijn kritische methode verspreiden. Dit concept was niet helemaal nieuw, maar Ranke maakte deze methodecolleges een verplicht deel van het curriculum. Hierdoor oefende hij sterke invloed uit op een nieuwe generatie historici, die zijn ideeën overnamen en verder verspreidden, zoals de beroemde historicus Jacob Burckhardt.

Metageschiedenis als onderwerp voor je profielwerkstuk

Van mannen die als grondleggers van de geschiedschrijving worden gezien (Herodotus en Thucydides), tot de man die bekend staat als degene die met zijn bronnenkritiek de moderne geschiedschrijving vormgaf (Ranke), is de kijk op het verleden enorm veranderd. Waar Herodotus en Thucydides ondanks hun streven naar objectiviteit sterk geworteld waren in hun eigen Griekse verhalen en mythes, probeerde Ranke juist los te komen van het verleden. Hierover zijn ontzettend veel interessante onderwerpen voor je profielwerkstuk te bedenken. Je kan in je profielwerkstuk dieper ingaan op het vraagstuk of Herodotus en Thucydides historici waren of een vergelijkend onderzoek over hen schrijven. Ben je meer geïnteresseerd in de moderne tijd, kijk dan zelf kritisch naar de bronnenkritiek van Ranke. Hoe beïnvloedt zijn methode onze hedendaagse geschiedschrijving? En waren zijn ideeën eigenlijk wel zo vernieuwend als nu wordt beweerd? Tot slot is er tussen de laatste paar honderd jaar v.C. en de negentiende eeuw ontzettend veel gebeurd op het gebied van geschiedschrijving. De Middeleeuwen, Renaissance en de Verlichting kenden ook allemaal hun eigen manier van kijken naar het verleden en hebben beroemde historici voortgebracht. Ook hierover kan jij je profielwerkstuk schrijven!

Meer weten?

Wil je hier meer over weten en kan je er zelf geen informatie over vinden, stuur dan een e-mail naar alfasteunpunt@rug.nl. Ook voor andere vragen zijn wij altijd per mail bereikbaar. Geïnteresseerd in de opleiding Geschiedenis? Bezoek dan de open dag of volg een webklas!

Laatst gewijzigd:16 juni 2017 12:07