Skip to ContentSkip to Navigation
OnderwijsStudievoorlichtingMeer keuzeactiviteitenScholierenacademieProfielwerkstukAlfasteunpuntGeschiedenis

Manipulatie van de geschiedenis

'Geschiedenis wordt geschreven door de overwinnaars', beweerde de beroemde Engelse staatsman Winston Churchill ooit. Hij bedoelde hiermee dat machthebbers bepalen welk verhaal over de geschiedenis verteld wordt. Andere afwijkende verhalen worden vaak gecensureerd. Deze manipulatie van de geschiedenis is een interessant onderwerp voor je PWS geschiedenis of maatschappijleer. Er zijn talloze vormen van censuur en manipulatie van de geschiedenis. Bovendien vindt bijna overal ter wereld censuur plaats. Antoon de Baets, onderzoeker en docent aan de Rijksuniversiteit Groningen, heeft een overzicht samengesteld met voorbeelden uit meer dan 130 landen! Dit overzicht kun je vinden in: Antoon de Baets, Censorship of Historical Thought: A World Guide 1945–2000 (Westport CT/London: Greenwood Press, 2002). Ook kun je hier een opiniestuk van De Baets vinden over misbruik van de geschiedenis. Censuur van de geschiedenis is dan ook een thema waar je veel kanten mee op kunt voor je profielwerkstuk.

Als je dit een leuk onderwerp vindt, kun je uit verschillende deelonderwerpen kiezen. Zo zou je kunnen onderzoeken of geschiedenisboeken de hele waarheid vertellen over het verleden. Vaak zit er een nationaal tintje aan de dingen die je op school geleerd worden. Ook kun je onderzoeken hoe bepaalde personen hebben geprobeerd het verhaal dat over hen verteld werd te veranderen. In sommige landen is zelfs geprobeerd de geschiedenis van een heel deel van de bevolking te vernietigen. Hieronder vind je een aantal voorbeelden, die niet alleen over dictatoriale regimes gaan, maar ook over Nederland.

Trotski werd 'gewist' door Stalin
Trotski werd 'gewist' door Stalin

Voorbeelden van manipulatie

Fotomanipulatie

Een van de bekendste pogingen om iets of iemand doen te vergeten is misschien wel die van Josef Stalin, dictator van de Sovjet-Unie. Hij probeerde Leon Trotsky (en vele anderen!) uit het verleden 'te wissen'. Trotsky was een goede vriend van Lenin, maar Stalin zag hem als een gevaar voor zijn bewind. Hij gaf onder andere opdracht om Trotsky uit foto’s te laten verwijderen. Kijk maar eens goed naar de foto's (klik op de link hierboven). Zie je wie er mist?

Het manipuleren van beeldmateriaal gebeurde zeker niet alleen in de Sovjet-Unie. Ook is het niet iets van de laatste jaren: al sinds 1860 worden foto's aangepast. De moraalwetenschapper en historicus Gie van den Berghe besteedt in zijn boek Kijken zonder zien: omgaan met historische foto's met 15 voorbeelden hoe ook historische foto's voor manipulatie vatbaar waren en zijn bijvoorbeeld veel aandacht aan de jaren 1930 en de Tweede Wereldoorlog. Uit zijn onderzoek blijkt dat foto's niet alleen opzettelijk werden gemanipuleerd, maar dat er achteraf ook vaak sprake is van een verkeerde interpretatie. Is datgene wat je op de foto ziet eigenlijk wel echt, of is het misschien in scène gezet?

Ook bewerken journalisten steeds vaker foto's. Soms met opzet, zoals de LA Times fotograaf Brian Walski die uit twee foto's van de Irakoorlog een derde foto samenstelde. Deze foto werd op 31 maart 2003 op de voorpagina geplaatst. Al snel bleek dat op de foto twee burgers tweemaal te zien zijn: de bewerking was boven water. Zoals uit het boek van Van den Berghe blijkt, hoeven foto's echter niet per se bewerkt te worden om iets te suggereren. Soms is de positie van de fotograaf bepalend voor het sfeerbeeld dat ontstaat. In het boek Ik zie ik zie probeert Hans Aarsman het verhaal achter de eerste indruk te achterhalen. Hij ziet dingen op foto’s die je zelf in eerste instantie over het hoofd ziet en stelt onverwachte vragen bij onopvallende beelden. Voor je profielwerkstuk kun je een vergelijkbaar onderzoek doen. Waarom manipuleren fotografen hun foto's? Wat zegt een foto eigenlijk over een gebeurtenis? Klopt het gezegde dat een foto meer zegt dan duizend woorden eigenlijk wel?

(School)boeken

Censuur van de geschiedenis vindt niet alleen plaats door het bewerken van foto’s. Belastende documenten worden uit archieven of bibliotheken gehaald en hele gebouwen worden afgebrand om bewijsmateriaal te vernietigen! Hieronder zie je bijvoorbeeld de bibliotheek in Sarajevo, die tijdens de oorlog in Joegoslavië met opzet werd verwoest. Ook worden historici, drukkerijen en verkopers onder druk gezet door regeringen. Zij worden bedreigd en opgesloten of hun winkels worden gesloten. Sommige historici moeten hun werk zelfs met de dood bekopen.

Denk jij dat dit soort praktijken alleen in dictaturen voorkomen? Machthebbers brengen hun versie van de geschiedenis ook op een meer subtiele manier aan de man. Een belangrijk middel hiervoor zijn bijvoorbeeld schoolboeken. Geschiedenisleerboeken zijn erg bruikbaar om ideeën te verspreiden onder een nieuwe generatie. Deze boeken spelen een belangrijke rol in pogingen van de machthebbers om een (nieuw) nationaal bewustzijn te creeëren, dat hen uiteraard gunstig gezind is. Denk jij dat jouw geschiedenisboeken niets dan de feiten vertellen? Zoek het uit in je profielwerkstuk!

Bibliotheek in Sarajevo, die in de jaren '90 door de Serven werd verwoest. Hiermee gingen veel geschriften uit en over het Bosnische verleden verloren.
Bibliotheek in Sarajevo, die in de jaren '90 door de Serven werd verwoest. Hiermee gingen veel geschriften uit en over het Bosnische verleden verloren.

Manipulatie van de geschiedenis in Nederland?

Zoals gesteld komt manipulatie van de geschiedenis niet alleen voor onder dictatoriale regimes. Ook de Nederlandse overheid heeft ook geprobeerd een eigen variant van de geschiedenis te vertellen. Hieronder zie vind je twee voorbeelden: de publieke figuur Prins Bernhard en de politionele acties op Indonesië. Dit zijn twee bekenden voorbeelden, maar misschien ontdek jij nog wel hele andere Nederlandse geschiedenis manipulaties!

Prins Bernhard

Een van de bekendste publieke figuren in Nederland die zijn eigen geschiedenis wilde (her)schrijven was misschien wel prins Bernhard. In 2004 schreef de prins een open brief aan de Volkskrant waarmee hij probeerde zijn naam te zuiveren. Hij had de oud-directeur van de Rijksvoorlichtingsdienst, Hans van der Voet, gevraagd onderzoek te doen naar vier beweringen over de prins, onder andere over zijn optreden voor en tijdens de Tweede Wereldoorlog. Van der Voet beweerde geen bewijzen te hebben gevonden die negatief konden uitpakken voor de prins. Zijn onderzoek werd echter door vakhistorici weinig serieus genomen. De brief is ook opmerkelijk, omdat leden van het Koninklijk Huis in Nederland zelden reageren op aantijgingen vanuit de pers.

Al tijdens zijn leven groeide prins Bernhard uit tot een legendarische figuur. Op innemende wijze oogstte de prins niet alleen roem als ambassadeur van het Nederlandse bedrijfsleven, maar ook als de sympathieke vertegenwoordiger van Nederland in het buitenland. Als nationale verzetsheld had hij een onaantastbare reputatie. De Bilderbergconferenties en het Wereldnatuurfonds bezorgden hem internationaal aanzien. Waar hij kwam werd hij bejubeld.

Dit is echter niet zo vanzelfsprekend als het lijkt. In zijn boek Niets was wat het leek: Prins Bernhard vraagt Gerald Aalders zich af hoe het mogelijk is 'dat iemand die liegt, draait, smeergeld aanneemt, zijn vrouw bedriegt, uitsluitend eigenbelangen najaagt, zich met louche types afgeeft, ministers corrumpeert en voortdurend fantasieverhalen over zichzelf de wereld instuurt, zo mateloos populair kon worden? En hoe speelde hij het klaar om in Londen uit te groeien tot een verzetsheld?' Kortom, wat zagen de mensen toen over het hoofd wat wij met de kennis van nu wel zien? Dat is een spannend gegeven om te bestuderen in jouw profielwerkstuk.

Prins Bernhard
Prins Bernhard

Het is zeker niet zo dat de beeldvorming over Prins Bernhard éénduidig is. In 2009 werd een boek uitgebracht door Jort Kelder en Harry Veenendaal met de titel ZKH: Hoog spel aan het hof van Zijne Koninklijke Hoogheid, waarin ze Bernhard beschuldigen van het beramen van een coup. Ze gebruiken dezelfde gegevens als de historicus Cees Fasseur (zie hieronder), maar komen tot een compleet andere conclusie! Hun bevindingen worden gesteund door het recente werk van historica Annejet van der Zijl getiteld Bernhard, een verborgen geschiedenis. Hierin beschrijft ze hoe Bernhard een mythe van zijn leven probeerde te maken. Opmerkelijk is vooral dat Cees Fasseur in de commissie zat die haar boek moest goedkeuren. Historicus Cees Fasseur heeft namelijk een boek geschreven waarin we juist een positief beeld van Bernhard krijgen. Fasseur was aangesteld door koningin Beatrix om onderzoek te doen naar de Greet Hofmans affaire. Er wordt wel gezegd dat de keuze om juist Fasseur toegang tot haar archief te geven het "stevige pro-Oranjestandpunt" was dat Fasseur in zijn biografie van Wilhelmina innam. Ook na publicatie van Juliana & Bernhard kreeg Fasseur het verwijt dat zijn boek te pro-Bernhard was.

Voor je profielwerkstuk kun je de verschillende bronnen naast elkaar leggen. Wat voor portret schetsen de verschillende auteurs van Bernhard? Je kunt recente boeken over Bernhard van bijvoorbeeld Kelder en Veenendaal of Aalders vergelijken met de door het Koningshuis goedgekeurde boeken van Fasseur. Waar baseren de auteurs hun verschillende portretten op? Ook kun je onderzoeken hoe Bernhard zelf geprobeerd heeft het beeld dat van hem bestond te manipuleren. Hoe is Bernhard erin geslaagd zo'n positief beeld van zichzelf neer te zetten? Is dit beeld terecht? Als je zelf naar de historische feiten kijkt, welk portret is dan volgens jou het meest realistisch?

Als je op zoek bent naar primaire bronnen over dit onderwerp, dan kan je naar het Nationaal Archief in Den Haag gaan. Daar zijn per januari 2010 honderden meters vrijgekomen. Ga zelf in de bronnen speuren!

De politionele acties

De politionele acties zijn twee militaire operaties die Nederland ondernam tegen de nieuw uitgeroepen Republiek Indonesië. Internationaal leverden deze acties de Nederlandse overheid veel kritiek op, omdat de acties meerdere malen uit de hand liepen. Zo vonden er bijvoorbeeld executies plaats zonder proces en werden gevangenen mishandeld. Pas in 1969 ontstond er grote opschudding toen de psycholoog dr J.E. Hueting, zelf Indië-veteraan, in het TV-programma Achter het Nieuws informatie gaf over het Nederlandse optreden en de slachtoffers daarvan. Het precieze aantal slachtoffers is omstreden. Nederlandse bronnen houden het op enkele duizenden slachtoffers. Aan Indonesische zijde wordt gesproken over 40.000 slachtoffers. Nog altijd kennen vele plaatsen in Celebes (een Indonesisch eiland) een Jalan 40.000 ("40.000-straat"). Nederlanders die het eiland bezoeken, worden veelvuldig geconfronteerd met de vragen wat zij van de affaire vinden, en waarom de verantwoordelijke officieren nooit zijn berecht.

62 jaar na dato werd de Nederlandse regering aangeklaagd voor het bloedbad van Rawagede, waarbij Nederlandse soldaten bijna de hele mannelijke bevolking van dit dorp uitmoordden. Zij willen niet alleen gerechtigheid voor de executies, maar ook voor het feit dat er nooit iemand strafrechtelijk is vervolgd. Nederland heeft in het verleden wel spijt betuigd, maar nooit aansprakelijkheid erkend. De executie is volgens de staat verjaard. Vind jij dat Nederland hier goed handelt? Wat is er toentertijd eigenlijk gebeurd, en kan de Nederlandse staat daar nog verantwoordelijk voor worden gehouden?

Voor je profielwerkstuk kun je onderzoeken waarom in Nederland zo weinig aandacht is besteed aan de wantoestanden tijdens de politionele acties. Om te kijken hoe in Nederland de politionele acties gezien werden en worden, kun je bijvoorbeeld geschiedenisleerboeken uit de jaren vijftig en zestig vergelijken met de lesboeken die je nu gebruikt op school. Hoe worden de acties beschreven? Is de term 'politionele acties' eigenlijk niet al manipulatie van de feiten? Wordt er iets gezegd over de slachtoffers? Wat voor beelden komen uit de boeken naar voren en kun je die koppelen aan de politieke situaties van toen en nu? Hoe gaat men in Indonesië om met dit deel van de geschiedenis?

Het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD) heeft een DVD uitgebracht over de 'Strijd om Indië', deze documentaire kan je zeker helpen bij je profielwerkstuk. Je kunt hier alvast een stukje bekijken. Ook kan je voor meer informatie over koloniale geschiedschrijving kijken bij het onderwerp Nederlandse koloniale geschiedenis en geschiedschrijving.

Wie bepaalt wat nieuws is?

Censuur wordt niet alleen toegepast op de geschiedenis. Ook vandaag de dag bestaan verschillende verhalen over wat er gebeurt in de wereld. Als je een nieuwsuitzending van CNN en Al-Jazeera (Nieuwszender in het Midden-Oosten) bekijkt, zul je vaak twee compleet verschillende verhalen horen. Als je deze meer journalistieke benadering interessant vindt, kijk dan eens bij het onderwerp: Wat is nieuws en wie bepaalt dat?

Meer weten?

Studies die zich hiermee bezighouden zijn Mediastudies, Geschiedenis en Communicatie- en Informatiewetenschappen. Kijk eens op een open dag van deze opleidingen of volg een webklas.

Heb je vragen? Mail dan naar alfasteunpunt@rug.nl

Laatst gewijzigd:25 juli 2018 12:02