Skip to ContentSkip to Navigation
OnderwijsStudievoorlichtingMeer keuzeactiviteitenScholierenacademieProfielwerkstukAlfasteunpuntGeschiedenis

De Schotse Verlichting

Waar denk je aan bij de term ‘Verlichting’? Waarschijnlijk vooral aan Franse denkers als Descartes, Rousseau en Voltaire. De Verlichting was echter een filosofische en politieke beweging die zich uitspreidde over heel Europa. Eén van de gebieden waar veel verlichte denkers vandaan kwamen, bevindt zich gek genoeg juist aan de rand van ons continent: Schotland. In de tweede helft van de 18e eeuw was Schotland met recht een broedplaats van de Verlichting te noemen. Hoe kon het dat juist daar zoveel toonaangevende filosofen opgroeiden? Wat waren de verschillen met hun collega’s op het Europese vasteland? Welke erfenis hebben zij ons nagelaten? Belicht in je profielwerkstuk deze minder bekende kant van de Verlichting!

Charles Edward Stuart
Charles Edward Stuart

Historische context: het Schotland van de achttiende eeuw

In 1707 werden Engeland en Schotland officieel verenigd onder één kroon met The Act of Union. De twee koninkrijken deelden dus dezelfde koning. Tussen de Schotten en de Engelsen bestonden wel grote verschillen in taal, tradities en religie. Dit laatste leidde halverwege de achttiende eeuw tot oorlog tussen Engeland en Schotland. Sinds 1688, toen de Nederlandse protestant Willem III de troon overnam van de katholieke James II van Engeland en VII van Schotland, regeerden de protestanten over Groot-Brittannië. Zes decennia later, in 1744, besloot de kleinzoon van James II, Charles Edward Stuart, de troon terug te winnen. Hierin werd hij gesteund door de Schotten, voornamelijk door de bevolkingsgroep die in de Hooglanden woonde. Zijn aanhangers noemden zich jakobieten. Uiteindelijk werden Stuart en zijn leger in 1745 verslagen tijdens de Slag bij Culloden. Vanwege de breed gedragen steun in Schotland voor Charles Edward Stuart maakte deze militaire nederlaag tevens een einde aan veel Schotse gebruiken, zoals het clansysteem.

Door de Unie van 1707 en het verlies van de jakobieten bij de Slag om Culloden, keerde de rust in de politiek terug. Ook de religiekwestie verloor steeds meer belang. Hierdoor ontstond er in Schotland ruimte om nieuwe, radicale ideeën uit te werken. De basis voor dit denkwerk was al gelegd: de steden Aberdeen, Edinburgh en Glasgow hadden een universiteit. Langzaam maar zeker ontstond hier een kleine cirkel van bevriende denkers. Ze wisselden met elkaar van gedachten over allerlei onderwerpen en kwamen zo op verschillende terreinen tot nieuwe inzichten. De filosofen van de Schotse Verlichting zetten zich af tegen de vooroordelen en het bijgeloof die zolang de boventoon hadden gevoerd in de Schotse maatschappij. Ze dachten voor zichzelf na, en weigerden simpelweg te geloven wat hen verteld werd. De rede stond centraal: een theorie klopte pas wanneer je hem logisch kon bewijzen.

Belangrijke denkers: Hume, Ferguson en Smith

De politieke gebeurtenissen van de 18e eeuw hebben veel invloed gehad op het gedachtegoed van David Hume. In zijn belangrijkste werk History of England probeerde hij de tweedeling die in zijn land bestond – tussen Engelsgezinden en Jakobieten – te boven te komen. Volgens hem moest een historicus dan ook vooral onpartijdig zijn, om zo de loop der gebeurtenissen zo waarheidsgetrouw mogelijk te kunnen beschrijven. Ook over religie – een ander belangrijk twistpunt – had hij een duidelijke opvatting: op papier is het iets prachtigs, maar in de praktijk wakkert het conflicten aan en zet het mensen aan tot geweld. Desondanks dacht Hume dat het juist dankzij dit fanatisme was dat Groot-Brittannië uiteindelijk zo’n goed staatsbestel had ontwikkeld: emotie was volgens hem de aandrijver van alle handelingen. Deze handelingen moesten echter wel met een objectieve blik bestudeerd worden.

Adam Ferguson was een vriend van David Hume. In 1767 publiceerde hij zijn belangrijkste werk: Essay on the History of Civil Society. Opmerkelijk is dat Hume niet achter de publicatie van dit essay stond en hem zelfs adviseerde het niet uit te brengen. Toch zijn er ook overeenkomsten tussen de twee denkers. Zo is ook Ferguson, die als filosoof voor de Universiteit van Edinburg werkte, sterk beïnvloed door de Geschiedenis. Zijn filosofische onderzoeken naar onderwerpen als moraliteit staan in sterk verband met de gebeurtenissen uit het voor hem recente verleden.

Een zeer bekend figuur uit de Schotse Verlichting is Adam Smith. Je hebt waarschijnlijk wel over hem gehoord tijdens de economielessen. Smith was echter in eerste plaats geen econoom, maar een filosoof. Hij is sterk beïnvloed door David Hume. De publicatie waarmee hij destijds naam maakte was dan ook niet Wealth of Nations, het boek dat tijdens de les economie genoemd zal zijn. In zijn eigen tijd was zijn boek Theory of Moral Sentiments een grotere hit. Hierin legt hij uit hoe individuen met tegenstrijdige belangen toch samen kunnen leven. Gaat deze theorie vandaag de dag ook nog op?

De Schotse Verlichting als onderwerp voor jouw profielwerkstuk

De drie denkers die hierboven zijn besproken laten zien dat moraliteit en strijd tussen mensen belangrijke thema’s waren voor Schotse filosofen. Veel van deze filosofen werden in hun denken over de samenleving beïnvloed door de politieke gebeurtenissen uit hun tijd. Ze vroegen zich af hoe de tweedeling die in Groot-Brittannië bestond kon worden opgelost. In je profielwerkstuk zou je dieper kunnen ingaan op de wijze waarop de historische gebeurtenissen worden gereflecteerd in de filosofische theorieën van Schotse denkers. Ook zou je een vergelijking kunnen trekken tussen de Schotten en de Fransen, de Pruisen of Nederlanders. Waarin verschilden zij, ondanks de algemene opvattingen van de Verlichting, van mening en vooral: waarom?

Een ander interessant aspect van de Schotse Verlichting is de manier waarop kennisoverdracht tot stand kwam. Al eeuwenlang bestonden er in Schotland universiteiten. Hoe stonden deze met elkaar in verbinding en hoe verspreidde kennis door het ongerepte en lastig bereisbare Schotland? Het nadenken hierover wordt ook wel netwerktheorie genoemd. De Schotse Verlichting is hier een goede casus voor, omdat het plaatsvond in een relatief kleine regio en werd gedragen door slechts enkele denkers. Of is dit een oppervlakkige opvatting, en waren er naast Hume, Ferguson en Smith nog meer belangrijke Schotse filosofen? Zoek het uit in jouw profielwerkstuk!

Interessante materie? Ruben Verwaal doet onderzoek naar de Verlichting. Lees hier zijn blog over pisventjes. Is Geschiedenis studeren iets voor jou? Kom dan naar de open dag of probeer een webklas.

Heb je vragen? Mail dan naar alfasteunpunt@rug.nl.

Laatst gewijzigd:25 juli 2018 12:07