Skip to ContentSkip to Navigation
OnderwijsStudievoorlichtingMeer keuzeactiviteitenScholierenacademieProfielwerkstukAlfasteunpuntFilosofie

Politieke en Sociale Filosofie

Moeten we een overheid hebben? En zo ja, hoe moet deze eruit zien? En wanneer is macht van de mensen die ons regeren legitiem? Dit zijn allemaal vragen die bij politieke en sociale filosofie centraal staan. Lijkt dit je een leuk onderwerp voor je pws? Lees dan snel verder!

De ideale staat

Utopia
Utopia

Als we worden geboren komen we terecht in een samenleving waarin allerlei politieke beslissingen al genomen zijn. Er zijn al regels over hoe we welvaart verdelen, hoe een normale werkdag eruit ziet, wie er aan de macht kan komen en welke vorm van bestuur er is. Maar wat nou als we helemaal op nieuw konden beginnen? Hoe zouden we onze samenleving dan inrichten? Verschillende filosofen hebben geprobeerd een antwoord te geven op deze vraag. Eén manier om kritisch na te denken over onze huidige samenleving is doormiddel van een utopie; een filosofisch gedachte-experiment. Een utopie is een denkbeeldige ideale gemeenschap. Letterlijk betekent Utopia zowel ‘goede plaats’ (van het Griekse ‘eutopos’) als ‘plaats die niet bestaat’ (van het Griekse ‘outopos’). Hoewel een utopie een denkbeeldige plek is, staat hij niet helemaal los van de werkelijkheid. Juist doordat het de ideale aspecten van een samenleving naar voren haalt laat het ook zien wat er in de huidige samenleving niet goed gaat.

De Filosoof Regeert

Plato dacht in de oudheid al na over hoe een ideale staat eruit zou kunnen zien. Wie, vroeg hij zich af, zou er het beste de macht kunnen hebben? Plato verdeelde de samenleving in drie verschillende standen; de werkers, de wachters en de regeerders. De werkers zijn het gewone volk. Daarboven staan de wachters. De wachters zijn het leger van de staat en zijn verantwoordelijk voor de bescherming en veiligheid. Daarboven staan de regeerders. Deze stand regeert de staat. Nu was de vraag: ‘Hoe kunnen we zorgen dat de staat het meest ideaal is?’ Volgens Plato is dit makkelijk te bereiken. Namelijk door filosofen de regeerders te maken. Plato stelt dat ‘als de filosofen koningen worden in de staten, of als zij die nu koningen en machthebbers genoemd worden echte filosofen worden’. Dus als ‘de politieke macht met de filosofie in éénzelfde persoon samenvalt’.

Utopia

Thomas More schreef in de 16de eeuw een boek, Utopia, waarin hij een ideale staat beschreef. In het eerste deel bespreekt More kritisch de Engelse samenleving. More is niet te spreken over de economie; hij zet zich af tegen de kapitalisering van het Engelse platteland. Hij is met name kritisch over de landadel die de grond van de boeren opkoopt. Dit kan worden opgelost door privébezit op te heffen. Volgens hem zou het veel beter zijn als er alleen maar gemeenschappelijk bezit is. Dit is ook een belangrijk kenmerk van de utopie die More in deel twee van zijn boek bespreekt. De Utopianen in More’s ideale samenleving hebben geen privébezit meer, alles is van iedereen. Hierdoor hebben ze ook geen last meer van alle emoties die komen kijken bij het verwerven of verliezen van eigendom.

Ook over de manier van leven voor mensen in Utopia had More een duidelijk visie. Het allerbelangrijkste is dat mensen zoveel mogelijk tijd hebben om hun geest te cultiveren. Zo hoeft iedereen hoeft maar zes uur per dag te werken. Daarnaast is er dus genoeg tijd om jezelf te ontwikkelen.

Zowel Plato als More creëerden een ideale versie van de samenleving waarin ze leefden. Hoe verschillen deze visies van elkaar? En zijn ze nog steeds relevant voor onze huidige samenleving? Ben je geïnteresseerd in utopieën en hun relevantie voor onze huidige samenleving. Onderzoek dan in je profielwerkstuk de aard en inhoud van dit gedachte- experiment!

Het Sociale Contract

Politici zijn onze volksvertegenwoordigers. Met je stem geef je ze de macht om voor ons beslissingen te maken. Ze krijgen hun macht van ons, maar hebben ook macht over ons; ze maken immers wetten waaraan wij ons weer moeten houden. We geven dus ook een beetje vrijheid op zodra we politici voor ons laten beslissen. Is de autoriteit van de staat over het individu eigenlijk wel gerechtvaardigd? Een manier om hier over na te denken is door middel van het idee van een sociaal contract. Contractdenken ziet de macht van de staat over het individu als een soort overeenkomst. Eén filosoof die nadacht over de rechtvaardigheid van macht als een vorm van een sociaal contact is Thomas Hobbes.

Hobbes begint zijn argument met een hypothetische natuurtoestand. In deze toestand is er geen enkele vorm van politieke macht en geen rechtssysteem. Er zijn geen wetten of instellingen, mensen zijn compleet aan de natuur overgeleverd. Volgens Hobbes kan deze natuurtoestand alleen maar uitlopen op een oorlogstoestand van allen tegen allen. Hij schrijft dat in de natuurtoestand het leven van mensen 'een voortdurende angst voor, en dreiging van een gewelddadige dood; het menselijk bestaan is er eenzaam, armoedig, afschuwelijk, beestachtig en kort.’ Om deze situatie te vermijden sluiten mensen een sociaal contract om een gemeenschap te vormen. De mensen die het contract sluiten doen dat uit eigenbelang; het contract zal immers voor iedereen voordelig zijn. De mensen krijgen door het sociale contract zekerheid dat ze veilig zijn. Tegelijkertijd geven ze vrijheid op. De mensen binnen de gemeenschap zijn nu onderworpen aan het bewind van de absolute heerser.

Volgens Hobbes was de absolute heerser het beste alternatief tegen een staat van anarchie en wetteloosheid zoals die in de natuurtoestand.

Ben je geïnteresseerd in de visie van Hobbes en zijn argument dat mensen het beste geregeerd kunnen worden door een absoluut heerser? Denk dan aan een profielwerkstuk over dit onderwerp. Kan je moderne wereldleiders bedenken die absoluut heerser zijn? Wat zijn de verschillen en overeenkomsten tussen die situatie en de situatie die Hobbes voor ogen ziet als een ideale staat?

In 2014 is er een film uitgekomen genaamd Leviathan over het Rusland onder Poetin. Deze film zou een interessante basis kunnen zijn om de filosofie van Hobbes te analyseren!

Rechtvaardigheid

Wat is rechtvaardigheid precies? En is de samenleving die we hebben eigenlijk wel rechtvaardig? John Rawls was een Amerikaanse filosoof die nadacht over deze vragen. Hij zocht naar een simpele manier om eerlijk vast te kunnen stellen wat rechtvaardigheid is. Het grootste probleem volgens Rawls is dat als we nadenken over rechtvaardigheid we altijd uitgaan van onze eigen situatie. En aangezien de mensen die de beslissingen nemen de rijken zijn die vaak juist ook degene zijn die profiteren van de ongelijkheid, verandert er vaak weinig aan de onrechtvaardigheid. Om dit eigenbelang tegen te gaan bedacht Rawls een gedachte-experiment die de sluier van onwetendheid heet. Het werkt als volgt. Je gaat nadenken over wat je een rechtvaardige samenleving vindt maar dan achter deze sluier van onwetendheid. Hierdoor weet je niet wat voor soort persoon je zal zijn in de samenleving. Je weet niet of je een man bent of een vrouw, oud of jong, rijk of arm, slim of dom. Rawls denkt dat als we vanuit deze positie principes van rechtvaardigheid gaan opstellen ze het meest eerlijk zijn voor iedereen en niet alleen voor de rijke mensen die van de huidige regels profiteren.

Ben je geïnteresseerd in het idee van rechtvaardigheid? Denk dan aan een scriptie over dit onderwerp. Onderzoek welke samenleving Rawls denkt dat de sluier van onwetendheid oplevert. En hoe verhoudt deze samenleving zich tot de realiteit? Welke landen zijn volgens Rawls het meest rechtvaardig ingericht?

Ben je geïnteresseerd filosofie? Denk dan aan een studie Wijsbegeerte aan de Rijksuniversiteit Groningen. Kom naar de open dag of volg onze webklas!

Laatst gewijzigd:25 juli 2018 11:40