Skip to ContentSkip to Navigation
OnderwijsStudievoorlichtingMeer keuzeactiviteitenScholierenacademieStudieondersteuningProfielwerkstukAlfasteunpuntFilosofie

Paradoxen

“Deze zin is onwaar”: Als de voorgaande zin waar is moet hij onwaar zijn. Maar als hij onwaar is moet hij waar zijn. De zin lijkt tegelijk waar en onwaar te zijn. Mindfuck! Dit kan toch helemaal niet? Dit is een van de meest bekende paradoxen en staat ook wel bekend als de ‘leugenaarsparadox’. Wanneer iemand zegt “Ik ben een leugenaar” is de zin dan waar? Alleen als iemand liegt, maar dan is de zin juist weer onwaar. Het lijkt onmogelijk om hier uit te komen. Met de nadruk op lijkt…

Want wat is een paradox nu eigenlijk? Een paradox wordt door de filosoof Sainsbury gedefinieerd als: “an apparently unacceptable conclusion derived by apparently acceptable reasoning from apparently acceptable premises.” Zowel de aannames, als de redenering lijken acceptabel maar de conclusie die hieruit volgt lijkt juist onacceptabel. Zoals je ziet zit er in de definitie van een paradox steeds het woord ‘apparently’, het líjkt allemaal op een bepaalde manier te zijn, maar is dit ook daadwerkelijk het geval? Je zou voor je profielwerkstuk een paradox kunnen uitwerken en bekijken of de aannames en de redenering die zo acceptabel lijken, ook echt wel zo acceptabel zijn.

Leugenaarsparadox
Leugenaarsparadox

Mogelijke oplossingen

Paradoxen kunnen functioneren als experimenten om een filosofische theorie te testen. Maar zijn de paradoxen ook op te lossen? We zagen al dat de definitie van een paradox voornamelijk gebaseerd is op hoe iets ‘lijkt’. Laten we nog eens goed naar de leugenaarsparadox kijken om te zien of we tot een oplossing kunnen komen. Allereerst de aannames:

  1. Als de zin ‘deze zin is onwaar’ waar is, dan is de zin onwaar
  2. Als de zin ‘deze zin is onwaar’ onwaar is, dan is de zin waar

Uit deze aannames volgt de conclusie dat de zin zowel ‘waar’ als ‘onwaar’ is. En dat strookt niet met onze intuïties. Iets kan niet tegelijk waar en onwaar zijn. Voor je profielwerkstuk zou je kunnen kijken hoe je een paradox zou kunnen oplossen. Er zijn meestal drie mogelijk oplossingen.

Je kunt de premissen verwerpen of aanpassen (1). Een voorbeeld hiervan komt van de filosoof Tarski. Hij stelt dat een zin die naar zichzelf verwijst geen waarheidswaarde heeft. Dan kunnen we dus niets zeggen over de waarheid van de zin ‘deze zin is onwaar’ en zal de conclusie dat de zin zowel waar als onwaar is niet uit de aannames volgen. Je zou ook de redenering kunnen verwerpen of aanpassen (2). In de logica geldt de wet van de uitgesloten derde. Dit houdt in dat een zin alleen waar of onwaar kan zijn, en niet nog iets daartussen in. Als je dit verwerpt, dan betekent het dat uit de aannames helemaal niet volgt dat de zin tegelijkertijd waar en onwaar is, want de zin hoeft niet ofwel waar ofwel onwaar te zijn, hij kan ook gedeeltelijk waar zijn, of nog iets heel anders. Tot slot kun je bekijken of de conclusie wel echt zo onaannemelijk is als ze lijkt (3). Je zou kunnen accepteren dat een zin tegelijk zowel waar als onwaar zou kunnen zijn.

Het is belangrijk om in je achterhoofd te houden dat een oplossing van een paradox nooit alleen om de reden mag bestaan om uit de paradox te komen. Je mag niet alleen nu aannemen dat de zin die naar zichzelf verwijst geen waarheidswaarde heeft alleen om een oplossing te vinden voor de paradox. Je moet een onafhankelijke motivatie hebben waarom je dat denkt.

Onderwerpen voor je profielwerkstuk

Naast de leugenaarsparadox zijn er nog talloze andere paradoxen die een belangrijke rol hebben gespeeld in de filosofie. Je zou als onderwerp een van de paradoxen kunnen nemen en kijken voor welke theorie ze een probleem vormt en in hoeverre dit probleem is opgelost of opgelost kan worden. Ook zou je een aantal paradoxen kunnen nemen en het effect van deze paradoxen op de filosofie kunnen bespreken.

Schip van Theseus

Identiteit is een onderwerp waar veel filosofen zich mee bezig houden. Meestal wordt gesteld dat wanneer een onderdeel wordt vervangen, of ontbreekt er nog steeds sprake is van hetzelfde ding. Als een soldaat zijn arm verliest is het niet opeens iemand anders. En als zijn arm wordt vervangen door een prothese is hij ook nog steeds dezelfde soldaat. Maar stel je nu eens een oud schip voor dat wordt gerestaureerd. Alle planken worden één voor één vervangen door nieuwe planken. Is het schip aan het einde dan nog hetzelfde schip, als er geen enkel onderdeel meer van het originele schip in zit? Stel je zegt het is hetzelfde schip als eerst. Nu blijkt dat alle oude onderdelen van het schip werden bewaard en ook weer in elkaar zijn gezet. Zijn er dan twee schepen met dezelfde identiteit? Welke is het échte schip van Theseus? Voor je profielwerkstuk zou je kunnen kijken wat de invloed van het schip van Theseus heeft gehad op theorieën over identiteit. Ook zou je kunnen kijken, hoe en of de paradox is opgelost.

Het schip van Theseus?
Het schip van Theseus?

Buridans Ezel

De paradox van Buridans ezel gaat over vrije wil. Volgens deterministen hebben wij geen vrije wil. De filosoof Buridan was zo’n determinist. Hij stelde dat als een mens twee verschillende opties heeft het altijd moet kiezen voor de beste. Een mens heeft geen vrije wil en wordt gedwongen om op deze manier een keuze te maken. In het geval dat er twee even goede alternatieven zijn kan een rationele keuze niet gemaakt worden. Maar dit leidt tot een paradox. Stel je hebt een ezel en hij heeft heel veel honger en er staan twee exact gelijke hopen hooi op exact gelijke afstand van hem af. Welke moet hij dan kiezen? Volgens Buridan kan hij geen keuze maken en moet hij sterven van de honger. Dit zal echter nooit gebeuren, er wordt altijd een keuze gemaakt. Voor je profielwerkstuk zou je kunnen kijken in hoeverre paradoxen zoals deze, kunnen functioneren als test van een theorie. Is de theorie van Buridan nu niet meer juist? Of hoeft hij zich niet aan te trekken van de paradox?

Andere voorbeelden

Voorbeelden van andere paradoxen zijn de Sorites paradox en Zeno’s paradox. De Sorites paradox gaat over vaagheid van begrippen. Stel ik heb een berg zand en ik haal één korrel zand weg, heb ik dan nog steeds een berg zand? Ik blijf korrel voor korrel zand weghalen, wanneer is de berg zand geen zandberg meer? Deze paradox zou je kunnen uitwerken voor je profielwerkstuk.

Ook Zeno’s paradox kun je gebruiken voor je profielwerkstuk:

Of voor een meer wiskundige paradox:

Een andere leuke paradox is de paradox van fictie. Hierover kun je meer lezen op ons blog.

Meer weten?

Vind je paradoxen interessant, en lijkt het je leuk om meer gedachte-experimenten te doen? Kijk dan of de studie Wijsbegeerte iets voor je is! Kom naar een open dag of volg een webklas.

Laatst gewijzigd:03 november 2017 14:19