Skip to ContentSkip to Navigation
OnderwijsStudievoorlichtingMeer keuzeactiviteitenScholierenacademieStudieondersteuningProfielwerkstukAlfasteunpuntFilosofie

Spinoza (1632-1677)

Spinoza
Spinoza

Spouw op dit graf. Hier ligt Spinoza. Was zijn leer
daar ook bedolven! Wrocht die stank geen zielpest meer.

Dit spottende grafschrift werd door een tijdgenoot van de filosoof Spinoza geschreven. Zoals je ziet was de joodse denker niet erg geliefd. Toen hij drieëntwintig jaar was, werd hij uit de joodse gemeenschap gezet omdat hij zich niet aan de traditionele wetten en regels wilde houden. Ook had Spinoza een te eigenzinnig, in de ogen van zijn tijdgenoten, bijna ‘ketters’ godsbeeld.

Tegenwoordig kijken we heel anders tegen Spinoza aan. Hij wordt beschouwd als één van de grootste Nederlandse filosofen aller tijden. Zijn werk is net zo’n grote prestatie als de schilderijen van Rembrandt, Vermeer en Frans Hals en de literatuur van Vondel, Hooft en Huygens. Niet voor niets stond zijn portret op het vroegere biljet van 1000 gulden. Spinoza werd geboren in Amsterdam. Later verbleef hij in Rijnsburg, Voorburg en Den Haag. In deze plaatsen schreef hij zijn filosofische werken en verdiende hij de kost met het slijpen van lenzen. Spinoza stierf op 21 februari 1677 in Den Haag. Juist omdat we Spinoza tegenwoordig zo’n grote filosoof vinden, is het interessant om hem in een profielwerkstuk te onderzoeken. Wat zijn de belangrijkste gedachten uit zijn werk? En waarom werd hij in zijn eigen tijd niet goed begrepen? Ben je geïnteresseerd in Spinoza en wil je je profielwerkstuk misschien over hem schrijven? Dan is het ontzettend leuk om het Spinozahuis in Rijnswijk te bezoeken. Dit is het huis waar Spinoza twee jaar lang heeft gewoond. Het huisje is onlangs compleet gerenoveerd en opgeknapt.

Meer informatie vind je op de site van Vereniging het Spinozahuis.

Het perspectief van de eeuwigheid: Spinoza’s Godsbeeld

Stel je eens voor dat je brein zó krachtig is, dat je alle oorzaken van alles kon kennen. Dat je alles wat nu gebeurt, vroeger gebeurde en in de toekomst zal gebeuren tegelijk kon bekijken. Als dat zou kunnen, ben je alwetend en alziend tegelijk. Je kijkt met een blik van de eeuwigheid.

Spinoza meent dat de mens nooit tot zo'n omvattende blik in staat is, maar God wel. Het Opperwezen ziet en kent alles sub specie aeternitatis: vanuit het perspectief van de eeuwigheid. Binnen dit perspectief hangt alles met alles samen. Omdat je alles kent, bestaat er geen toeval meer. Alle oorzaak-gevolgrelaties worden één geheel of, zoals Spinoza het noemt, één substantie. Deze substantie is God zelf. Omdat God alles kent en met zijn blik omvat, zit Hij ook in alle dingen. Daarom stelt Spinoza God gelijk aan de Natuur. Deze opvatting wordt pantheïsme genoemd, het geloof dat God overal aanwezig is. Met 'Natuur' bedoelt de filosoof namelijk het hele universum en niet alleen bomen en planten.

Met een profielwerkstuk over Spinoza's Godsbeeld kun je verschillende kanten op. In combinatie met het vak geschiedenis kun je uitzoeken waarom zijn tijdgenoten zijn opvattingen over God shockerend vonden. Wat waren de gangbare godsbeelden van zijn tijd? En hoe wijkt de filosoof hiervan af? In combinatie met het vak Godsdienst kun je Spinoza's pantheïsme verder bestuderen. Betekent het feit dat God in alle dingen zit dat het universum dus goed is? Ook kun je een puur filosofisch profielwerkstuk schrijven over de rol van toeval bij de filosoof. Hoe denkt hij precies over dit onderwerp? En ben je het met hem eens dat toeval niet bestaat?

De pijnappelklier
De pijnappelklier

Bestaat de mens uit één of twee substanties? Een fictief gesprek tussen Spinoza en Descartes

Descartes: De mens bestaat uit twee onderdelen: een lichaam en een geest. Deze onderdelen zijn van elkaar gescheiden.

Spinoza: Wat een onzin verkondigt u daar! De mens vormt juist één geheel, waarin lichaam en geest samenvallen.

Descartes: Laat u mij eens rustig uitpraten. Het lichaam is vergankelijk en bestaat in ruimte en tijd. De geest daarentegen is eeuwig en boven ruimte en tijd verheven!

Spinoza: Geweldig, meneer. Maar hoe verklaart u dan de wisselwerking tussen lichaam en geest? Het lijkt wel alsof u ze helemaal uit elkaar wilt trekken.

Descartes: Nou… eh, in de hersenen hebben we een klier, de zogenaamde pijnappelklier. Deze zorgt ervoor dat de geest het lichaam aan kan sturen!

Spinoza (lacht): U zou meer moeten leren de wereld sub specie aeternitatis te bekijken. Dan hoeft u lichaam en geest niet meer te scheiden en zulke ad hoc theorietjes te verzinnen.

Zo zou een dialoog tussen Spinoza en zijn oudere tijdgenoot, de Franse filosoof Descartes, kunnen luiden. Deze twee denkers staan lijnrecht tegen over elkaar in hun denken over de mens. Descartes is een dualist. Hij gelooft dat de mens uit twee onderdelen of substanties bestaat, namelijk een lichaam en een geest.

Spinoza is het met deze gedachtegang oneens. Als monist gelooft hij dat er maar één substantie is: God of de Natuur. Deze ene substantie heeft allemaal attributen, zoals materie en geest. Binnen God vallen de attributen samen, je kunt ze niet van elkaar scheiden. Daarom vond Spinoza het onzinnig om de mens op te delen in lichaam en geest. Lichaam en geest vormen vanuit een alomvattend perspectief één onscheidbaar geheel.

In een profielwerkstuk zou je de vergelijking tussen Spinoza en Descartes nader kunnen uitwerken. Wie van de twee heeft volgens jou gelijk? En wie is het meest modern? Misschien is het een leuk idee om dit werkstuk als een debat tussen de twee denkers te schrijven of zo’n gesprek in de klas te organiseren.

Ook zou je een vergelijking kunnen maken van Spinoza's mensbeeld met dat van een moderne filosoof. Veel moderne filosofen geloven namelijk dat de mens ook uit één substantie bestaat, maar houden er heel andere gedachten op na dan Spinoza.

Klik hier voor meer informatie over de mensbeelden van moderne filosofen.

Beheers je woede!
Beheers je woede!

Weg met de passies! Spinoza's ethiek

Heb je dat ook wel eens? Dat je zo kwaad op iemand bent dat je niet meer voor rede vatbaar bent en hem of haar het liefst de huid vol scheldt? Of dat je in de etalage van een winkel iets ziet staan dat je heel graag wilt hebben, maar nooit kunt betalen? En dat je verder de hele dag nadenkt over een manier om het geld toch bij elkaar te krijgen?

Volgens Spinoza ben je dan dom bezig. Van emoties zoals begeerte, vreugde, verdriet, haat en liefde word je niet gelukkig. Ze sleuren je alleen mee zodat je je verstand niet meer goed gebruikt. Spinoza noemt deze emoties dan ook 'aandoeningen'. Dat wil overigens niet zeggen dat hij bijvoorbeeld tegen vreugde is. Je mag best blij zijn, maar je moet je niet door je vreugde laten overheersen.

De mens die door passies beheerst wordt, is volgens Spinoza niet vrij. Je bent dan lijdend en passief. Om een actief leven te leiden, moet de mens zich laten leiden door zijn verstand, door de rede. Dit verstand houdt de negatieve emoties in toom. Als je de rede goed gebruikt, blijf je het dichtst bij je eigen aard en ben je echt vrij. Emoties komen immers vaak door de dingen die om je heen gebeuren. Als je je laat leiden door je verstand zul je uiteindelijk een deugdzaam mens worden, die automatisch het goede doet.

In een profielwerkstuk zou je Spinoza's ethiek kritisch kunnen bekijken. Je kunt bijvoorbeeld kritiek formuleren aan de hand van Martha Nussbaum, die een veel positievere kijk op emoties heeft dan Spinoza. Ook kun je uitzoeken hoe de filosoof voortbouwt op de ideeën van de Stoïcijnen, een Griekse stroming.

Meer weten?

Voor al je vragen over Spinoza en de verschillende onderdelen van zijn filosofie kun je terecht bij het Alfasteunpunt. Mail naar alfasteunpunt@rug.nl

Houd je van kritisch denken en ga je een discussie niet uit de weg? Dan is de studie Wijsbegeerte misschien iets voor jou. Nieuwsgierig? Kijk voor meer informatie op de website van Wijsbegeerte in Groningen, kom eens naar de open dag of volg een webklas.

Laatst gewijzigd:11 januari 2018 11:57