Skip to ContentSkip to Navigation
OnderwijsStudievoorlichtingMeer keuzeactiviteitenScholierenacademieStudieondersteuningProfielwerkstukAlfasteunpuntCKV/Kunst

Russische sprookjes

Kunst, literatuur en Russische idealen...

Sprookjes, dat klinkt als iets voor kinderen… Maar in de negentiende eeuw was dat allerminst het geval! Sprookjes waren toen ongekend populair: veel kunstenaars lieten zich erdoor inspireren. Ook in Rusland was dat zo. Niet alleen schreven de grote Russische schrijvers sprookjesachtige literatuur, ook beeldend kunstenaars en componisten lieten zich betoveren door oude Russische volkslegenden. Zij schilderden bijvoorbeeld grote doeken geïnspireerd door sprookjes met titels als ‘Het sneeuwmeisje’ of ‘De wonderschone Zwanenprinses’…

Kunstenaars vergelijken

Twee belangrijke Russische schilders die sprookjesachtige thema’s verwerkten in hun schilderijen waren Victor Vasnetsov en Nikolas Roerich. Zij schilderden grote doeken. Je zou deze twee schilders en hun schilderijen met elkaar kunnen vergelijken op verschillende punten: Kiezen beide kunstenaars voor dezelfde soort sprookjes en scenes? Of heeft de een meer oog voor het heldhaftige en de ander voor het lieflijke bijvoorbeeld? Is er verschil in kleurgebruik, compositie en stijl van schilderen? Welke boodschap wilden de schilders eigenlijk overdragen? En waarvoor werden hun schilderijen gebruikt? En waren Vasnetsov en Roerich eigenlijk vrienden of meer elkaars concurrenten?

Illustratie van Ivan Bilibin
Illustratie van Ivan Bilibin

Ook is het boeiend om deze grote schilderdoeken te vergelijken met de boekillustraties van Ivan Biblibin en Elena Polenova. Deze twee kunstenaars maakten prenten bij de Russische sprookjes, legenden en volksverhalen die in de negentiende eeuw massaal op schrift werden gesteld. Je kunt je voorstellen dat de illustratie bij een tekst aan andere eisen moet voldoen dan een op zichzelf staand schilderij. Maar waar merk je dat aan? Je kunt je voorstellen dat de mogelijkheden voor afdrukken een rol spelen bij boekillustraties, maar ook de spanning en de sfeer in de tekst. En vergeet ook niet de eventuele opdrachtgever van de kunstenaars en de beoogde doelgroep (lezers van het boek of bezoekers van de ruimte waar het schilderij hing).

Russisch landschap
Archip Koeïndzji: Berkenbos (1879)

Maar het is ook interessant om te kijken naar de verbeelding van het landschap op deze sprookjesachtige schilderijen en illustraties. Het Russische landschap was namelijk een belangrijk thema in de Russische schilderkunst. In de jaren 1870 bestond er een kunstenaarsstroming die zich enkel bezig hield met het schilderen van landschappen. Je zou de sprookjesachtige schilderijen van bijvoorbeeld Vasnetsov en Biblibin kunnen vergelijken met de landschapsschilderkunst uit dezelfde periode. Zien we de helden en sprookjesfiguren tegen de achtergrond van een typisch Russisch landschap en hoe werd dat landschap verbeeld? Realistisch, somber, kleurrijk, etc.? Welke aspecten van het Russische landschap komen in beide stromingen naar voren? Wat zijn de verschillen en overeenkomsten in doelstelling en idealen van de twee groepen kunstenaars?

Sprookjes en literatuur

De Russische sprookjes en legenden werden natuurlijk niet alleen verbeeld met het penseel, maar ook met de pen. Ook in de literatuur waren sprookjes en heldenverhalen een populair thema.

In Rusland had je naast sprookjes over zwanenmeisjes, wolven en vuurvogels, ook de zogenaamde ‘biliny’ oftewel heldenverhalen. Dit waren oude heldenverhalen, ontstaan in de tiende en elfde eeuw, waarin ‘bogatyrs’ de hoofdrol spelen. Bogatyrs zijn helden en beschermers van het Russische land en van alles wat Russisch is. 'De avonturen van Sadko' (een muzikant en handelsreiziger uit Novgorod) en 'Het lied van Oleg de Wijze' (een prins die rond 900 beroemd werd door zijn veldtocht naar Constantinopel) zijn voorbeelden van dit soort Russische heldenverering.

Maar hoe typisch Russisch zijn dit soort heldenverhalen eigenlijk? Of zijn ze vergelijkbaar met sprookjes uit andere landen? Vertonen ze misschien overeenkomsten met moderne heldenverhalen? Voor je profielwerkstuk zou je verschillende literaire sprookjes met elkaar kunnen vergelijken. De wetenschapper Propp heeft al een soortgelijk onderzoek gedaan. Hij heeft een lijst opgesteld met karakteristieken waaraan heldhaftige volksverhalen moeten voldoen. Met deze lijst in de hand heeft onlangs iemand gekeken naar Harry Potter…. En wat denk je? Harry voldoet voor 100% aan de kenmerken van een held uit volksverhalen. Hoe zit dat met andere moderne heldenverhalen? Een vergelijking van een oud Russisch heldenepos en jouw eigen superheld kan een leuk profielwerkstuk opleveren!

Ook zou je Russische negentiende-eeuwse sprookjes kunnen vergelijken met sprookjes uit andere landen in deze zelfde periode. In Finland had je bijvoorbeeld soortgelijke volksverhalen die heel populair waren: de Kalevala. In Denemarken schreef Hans Christian Andersen zijn beroemde sprookjes en ook de gebroeders Grimm stelden in deze periode oude volksverhalen op schrift. Wat zijn de verschillen en overeenkomsten tussen sprookjes uit deze verschillende landen? En heb je enig idee waarom sprookjes en volksverhalen juist in deze periode zo populair waren?

Het vliegend tapijt van Victor Vasnetsov
Het vliegend tapijt van Victor Vasnetsov

Kies voor je profielwerkstuk een aantal Russische sprookjes met bijbehorende afbeeldingen uit en bekijk wat de werkelijke boodschap van de kunstenaar is geweest. Ging het hem/haar alleen om de sprookjesachtige fantasiewereld? Of hebben de schilderijen en illustraties meer te maken met de werkelijkheid van het negentiende-eeuwse Rusland? Daarvoor moet je natuurlijk ook meer weten over het leven in Rusland in de 19e eeuw. Heel interessant voor een combinatie van geschiedenis en CKV in je profielwerkstuk. Dan ontdek jij wellicht welke boodschap in de schilderijen verborgen zit en of de Russen daar wel op zaten te wachten. Let ook goed op symbolen die kunstenaars daarvoor inzetten.

Vragen of interesse?

Heb je nog vragen over hoe je dit onderwerp nu precies voor je profielwerkstuk kunt gebruiken, of heb je een andere vraag? Mail dan naar: alfasteunpunt@rug.nl

Vind je dit een leuk onderwerp, dan is de studie Kunst, Cultuur en Media misschien wel wat voor jou!

Laatst gewijzigd:25 augustus 2017 13:12