Skip to ContentSkip to Navigation
OnderwijsStudievoorlichtingMeer keuzeactiviteitenScholierenacademieStudieondersteuningProfielwerkstukAlfasteunpuntCKV/Kunst

Knappe Koppen

Misschien heb je op school wel eens een zelfportret moeten maken. Ben je meteen begonnen met tekenen en schilderen, of heb je eerst nagedacht over hoe je jezelf wilde afbeelden? En... leek het eindresultaat een beetje?

Balkenende en Rouvoet herkenbaar genoeg?
Balkenende en Rouvoet herkenbaar genoeg?

Een van de meest gekozen onderwerpen in de beeldende kunst is het menselijk gezicht. Soms zijn het zelfportretten van de kunstenaar, maar ook vaak gezichten van vrienden, geliefden en rijke opdrachtgevers. Ook veel fotografen maken portretfoto’s en in de beeldhouwkunst vind je bustes. Soms gaan kunstenaars ervoor om het zo levensecht mogelijk te maken. Een kunstenaar kan er echter ook voor kiezen om een aantal karakteristieke elementen naar voren te halen. Ligt dat aan de kunstenaar? Of aan de tijdsperiode? Of aan het subject? En maakt het ook verschil welk medium gebruikt wordt: foto, kunstwerk, film etc.? Genoeg invalshoeken om een leuk profielwerkstuk te maken. Misschien dat jij ook wel een portret wilt maken van jezelf of van een klasgenoot om te kijken op welke manieren je dat allemaal kunt doen. Wees creatief!

Portret van Paul de Leeuw door Twan de Vos
Portret van Paul de Leeuw door Twan de Vos

Herkenbaar of juist mooier?

Al deze studies en verbeeldingen van een gezicht kunnen verschillende doelen hebben, je kunt iemand herkenbaar willen neerzetten, maar een kunstenaar die in opdracht werkt kan ook iemand wat mooier maken. Denk maar eens aan de straattekenaars die hun tekening ook graag willen verkopen. Die laten de pukkel op je kin maar liever weg! De kunstenaar kan ook proberen niet alleen iemands gezicht maar ook zijn persoonlijkheid te vangen, bijvoorbeeld in de manier waarop hij iemand neerzet, in het kleurgebruik, in de spullen om iemand heen. De linosnede van Paul de Leeuw hiernaast is een mooi voorbeeld daarvan. Hoe zie je dat, wat zie je?

Maak jij je PWS over herkenbaarheid van portretten? Dan kun je op zoek naar wat een portret nu herkenbaar maakt. Zijn het de ogen, de neus, de mond? De verhoudingen in een gezicht, de gezichtsuitdrukking? Of is het afhankelijk van de persoon. Kunnen klasgenoten elkaar herkennen aan alleen de ogen, of herkennen ze alleen Dennis, omdat zijn ogen zo opvallend groen zijn? En hoe maak je iemand mooier? Probeer het eens uit en kijk of mensen bereid zijn meer geld te betalen voor mooier gemaakte portretten dan voor heel realistische portretten. Zijn er ook voorbeelden uit de kunstgeschiedenis?

Het TV-programma Sterren op het doek is een mooie bron van informatie over portret schilderen. In dit programma, waarvan eind 2015 de laatste uitzending was, werd steeds een bekende Nederlander door drie verschillende kunstenaars geportretteerd. Dit leverde telkens weer drie heel verschillende werken op. De kunstenaars vertelden over hun keuzes en werkwijzen en je kunt gemakkelijk de herkenbaarheid beoordelen met de bekende Nederlander ernaast. Het portret van Paul de Leeuw door Twan de Vos komt uit één van de afleveringen. Dat dit niet altijd even positief gewaardeerd werd, kan je zien in de aflevering met Tjitske Reidinga. Zij herkende zich niet in de portretten. Is dat problematisch? Moet het subject zich herkennen in het eindresultaat of is dat vrijheid?

Historische portretten

Net als veel andere Nederlandse en Europese universiteiten heeft ook de Universiteit van Groningen een belangrijke portrettenverzameling. Belangrijke wetenschappers moesten daarop ook zeker herkenbaar en misschien wel eens wat mooier en indrukwekkender dan in werkelijkheid afgebeeld worden. De schilderijen hangen in de Senaatskamer en de faculteitskamers van het Academiegebouw. De oudste portretten die in de senaatskamer hangen, dateren uit 1618! Maar ook vandaag de dag worden nog portretten gemaakt. Waarom gebeurt dit eigenlijk? En wie komt wel in aanmerking voor een portret en wie niet?

Dit is natuurlijk een geweldige verzameling om portretten op allerlei aspecten te kunnen vergelijken! Op de website van het Universiteitsmuseum vind je veel van de portretten die door de jaren heen zijn geschilderd en je kunt ze natuurlijk ook in het echt komen bekijken. In eerste instantie lijken veel van die portretten op elkaar. Het zijn vaak deftige heren die duidelijk een belangrijke functie hebben. Als je iets beter kijkt, dan zie je echter ook verschillen. Sommigen dragen een hoed, anderen niet. Sommigen dragen een kraag, anderen een befje. Is er misschien zoiets als mode voor hoogleraren of heeft dit meer te maken met wie dit zijn? En hoe zit het met de attributen die sommigen in hun hand hebben? Waarom kiest een kunstenaar om sommigen van voren af te beelden en anderen van de zijkant? Waarom zit de één en staat de ander? Waarom blauw op blauw of juist zwart-wit?  Als je wat langer naar een schilderij kijkt, zie je dat een kunstenaar veel keuzes heeft gemaakt. Begrijp je waarom en welk effect heeft dat op jou als kijker? Wie lijkt je het strengst, wie het slimst, wie het sympathiekst? Klopt dat met wie er op het schilderij staat? Vragen die jij kunt beantwoorden in je profielwerkstuk!

Als je met deze vragen aan de slag gaat, combineer je al snel CKV met het vak geschiedenis. Onderzoek bijvoorbeeld wie één van de geportretteerden is. Wat voor leven leefde deze hoogleraar en zie je dat misschien terug in het schilderij? Ook kun je de Senaatsgalerij zelf bestuderen: waarom werden er portretten gemaakt van hoogleraren? Wat voor functie hebben die portretten binnen de universiteit? Waarom gaan we eigenlijk niet gewoon over op foto's?

Zoals je ziet roepen deze portretten veel vragen op. Onlangs is er een boek geschreven over de portrettenverzameling van de Rijksuniversiteit Groningen:  Jolanda Oosterheert, In vol ornaat. Vier eeuwen Groningse senaatsgalerij (Groningen 2009). Als dit onderwerp je interessant lijkt, begin dan met dit boek!

Portretgalerijen  

Behalve de Groningse Universiteit, zijn er veel musea in de wereld die specifiek gericht zijn op portretten. Kijk bijvoorbeeld maar eens op de websites van:

Kun je verschillen ontdekken in hoe portretten in de verschillende landen geschilderd worden? Waar zou dat door komen? Zijn er culturele elementen die een rol spelen? En uit welke tijdsperiodes komen de meeste van deze schilderijen? Ook dit zijn interessante vragen voor je profielwerkstuk!

Dora Maar van Picasso
Dora Maar van Picasso

Pure kunst

Heb jij meer zin om je in de kunstgeschiedenis verdiepen? Dat kan ook heel goed met dit onderwerp. Het verbeelden van een gezicht kan ook een aanleiding zijn om vernieuwend en kunstzinnig bezig te zijn. Dat zie je bijvoorbeeld hiernaast op het portret van Dora Maar dat Picasso schilderde. Je kunt ook denken aan de Nachtwacht van Rembrandt. Dit wereldberoemde groepsportret pakte heel anders uit dan de opdrachtgevers in gedachten hadden. De kunstenaar Rembrandt was zo bezig met het vangen van het licht, dat hij vergat dat sommige opdrachtgevers liever niet in het donker verscholen staan.  

Je kunt portretten bestuderen binnen een bepaalde kunststroming, zoals het expressionisme. In de schilderijen van de Groningse kunstenaars van De Ploeg, die ook in het Groninger museum vaak getoond worden, zie je daarvan mooie voorbeelden. De gezichten op deze schilderijen hebben vaak heel ongebruikelijke kleuren. Hoe zit dat precies? Meer over De Ploeg lees je hier. Of vergelijk ook eens de hoogleraarportretten uit dezelfde tijd. Gaan ook deze portretten met hun tijd mee, of zijn ze juist traditiegetrouw?

Ben je zelf ook kunstzinnig? Probeer dan eens al tekenend en schilderend verschillende kunststromingen te ontdekken. De presentatie van jouw PWS is dan gelijk de opening van je eigen portrettengalerij, met zelfportretten in impressionistische, expressionistische, kubistische en surrealistische stijl!  

Annie Leibovitz fotografeerde zangeres Bette Midler op een "bed of roses"
Annie Leibovitz fotografeerde zangeres Bette Midler op een "bed of roses"

Fotografie en karikatuur

Met de komst van de fotografie is de noodzaak om portretten te schilderen natuurlijk afgenomen. Maar een fotograaf staat voor dezelfde keuzes als de schilder als hij een portret wil maken. Het gezicht van voren of opzij, zittend of staand, voorwerpen erbij gebruiken, wat te doen met kleur en licht? En kan de schilder ervoor kiezen die haakneus iets minder groot te maken, de fotograaf kan natuurlijk photoshoppen!

Ook bij portretfoto's zie je geheel eigen stijlen: van de humoristische portretten van Annie Leibovitz tot de confronterende portretten van Rineke Dijkstra of de gemanipuleerde portretten van Inez van Lamsweerde. Duik eens in de boeiende wereld van de portretfotografie en fotografeer je eigen leraren à la Leibovitz met je biologielerares tussen de bloeiende viooltjes en je leraar gym in zijn judopak.

Een karikatuur (soms ook cartoon genoemd) is een humoristische illustratie, waarbij de meest kenmerkende trekken van een persoon of zaak sterk overdreven worden. Meestal worden karikaturen gemaakt van personen, bijna altijd van bekende personen en politici. Karikaturen kunnen zowel beledigend als positief bedoeld zijn. Ze kunnen gebruikt worden voor politieke doeleinden of gewoon voor vermaak. Je denkt misschien in eerste instantie aan getekende karikaturen. Maar dat hoeft niet. Het beroemde Engelse satirische programma Spitting Image, maakte karikatuurpoppen en onlangs heeft een Groningse kunstenares een prijs gewonnen met haar karikaturale beeldjes van bekende Nederlanders en wereldburgers.

Gaat jouw PWS over karikaturen? Misschien kun je dan lerarenkarikaturen maken en de herkenbaarheid testen in een schoolkrantpuzzel!  

Vragen of interesse?

Heb je nog vragen over hoe je dit onderwerp nu precies voor je profielwerkstuk kunt gebruiken, of heb je een andere vraag? Mail dan naar: alfasteunpunt@rug.nl

Vind je dit een leuk onderwerp, dan is de studie Kunst, Cultuur en Media of Kunstgeschiedenis misschien wel wat voor jou!

Laatst gewijzigd:25 augustus 2017 12:58